سختى دل بار آرد . و حجّام و كنّاس بودن هم مكروه است ، براى مخالطت به نجاست . و دباغ و آن چه در معنى اوست همچنين . و ابن سيرين دلالى را كراهيت داشته است . و قتاده مزد دلال را كراهيت داشتى . و شايد كه سبب كراهيت آن است كه دلاّل مستغنى نباشد از دروغ « 225 » و افراط در ستودن كالا تا آن را رايج گرداند ، و نيز عمل در او مقدر نيست « 226 » : وقتى اندك باشد ، وقتى بسيار . و در اندازهء أجرت به عمل نمىنگرند ، بل به قيمت جامه مىنگرند ، عادت اين است . و اين ظلم است ، بل بايد كه در اندازهء رنج نگرند .
و خريدن حيوان را كراهيت داشتهاند ، چه مشترى قضاى خداى را در او - و آن مرگ است كه حيوان در صدد آن است « 227 » و از آمدنش چاره نيست - كراهيت دارد . و گفتهاند كه حيوان به فروش و كالاى مرده بخر « 228 » .
و صرافى را كراهيت [ 90 ] داشتهاند ، زيرا كه احتراز در او از دقايق ربا دشوار است ، و نيز طلب دقايق صفات است در چيزى كه عين آن مقصود نيست و مقصود رواج آن است . و سود صراف كم متميز شود ، مگر به اعتماد آن كه معامله كنندهء با او دقايق نقد نداند . پس صراف كم مسلّم ماند اگر چه احتياط كند . و صراف و غير او را شكستن درم و دينار درست مكروه است ، مگر بضرورت در جايى كه در نيكويى آن به شك باشد . و احمد حنبل گفت : از پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - نهى وارد شده است در زرگرى كردن از دينارهاى درست ، و من شكستن را كراهيت دارم . و گفت : به دينار ، درم خريم و بدان زر ستانيم و زرگرى كنيم .
و تجارت جامه دوست داشتهاند . و سعيد مسيب گفت : هيچ تجارت نزديك من دوستتر از بزازى نيست ، اگر در آن سوگند نباشد . و در روايت آمده است : خير تجاراتكم البزّ و خير صناعاتكم الخرز ، اى ، بهترين بازرگانيهاى شما جامه فروشى است ، و بهتر پيشههاى شما مشك دوزى است « 229 » . و در حديث ديگر است : لو اتّجر اهل الجنّة لاتّجروا في البزّ ، و لو اتّجر اهل النّار لاتّجروا في الصّرف ، اى ، اگر اهل بهشت بازرگانى كردندى در جامه كردندى ، و اگر اهل آتش بازرگانى كردندى در صرف « 230 » كردندى .
هامش
( 225 ) در شرح زبيدى اضافه شده : از اين رو گفتهاند كه سرمايهء دلاّل دروغ است .
( 226 ) مقدار كار در آن معلوم نيست .
( 227 ) در صدد آن است ، رويا روى آن است .
( 228 ) مراد از كالاى مرده كالاى بى جان است .
از منقول و غير منقول ، متن عربى : بع الحيوان و اشتر الموتان .
( 229 ) مراد چرمدوزى است .
( 230 ) صرف ، صرافى .