سختيانى گفت : كسبى كه در او چيزى باشد ، نزديك من دوستتر از سؤال مردمان . و در دريا بادى تند آمد ، اهل كشتى إبراهيم ادهم را گفتند كه اين شدت را مىبينى ؟ گفت كه اين شدت نيست ، شدت نباشد مگر حاجت به مردمان . و ايّوب سختيانى گفت كه بو قلابه مرا فرموده بازار را لازم گير ، چه بى نيازى از عافيت است . يعنى بى نيازى از مردمان .
و احمد « 26 » را گفتند : چه گويى در حق كسى كه در خانه يا در مسجد بنشيند و گويد : كارى نكنم تا روزى به من رسد ؟ گفت : اين مردى باشد كه علم نداند ، آيا نشنيده است قول پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - را : انّ اللّه تعالى جعل رزقى تحت ظلّ رمحي ، اى ، خداى - عز و جل - روزى من در زير سايهء نيزهء من كرد « 27 » . و گفت ، آن گاه كه پرندگان را ياد كرد :
تغدو خماصا و تروح بطانا ، اى ، بامداد با شكمى تهى بروند و شبانگاه با شكم پر باز آيند ، بامداد كردن ايشان در جستن روزى ياد فرموده است .
و صحابه در برّ و بحر به تجارت رفتندى و در خرماستانهاى خودكار كردندى . و مقتدى ايشانند . و بو قلابه گفت كه اگر تو را در طلب معيشت بينم دوستتر از آن دارم كه در زاويهء مسجد . و آمده است كه اوزاعى إبراهيم ادهم را ديد پشتوارهء هيزم بر سر گرفته ، گفت : اى ابو اسحاق ، تا كى از اين كنى ؟ دوستان تو مئونت تو كفايت كنند . گفت : اى أبو عمرو ، بگذار ، كه به من رسيده است كه هر كه براى طلب حلال در موقف مذلت بايستد بهشت وى را واجب شود . و بو سليمان « 28 » گفت : عبادت نزديك ما نه آن است كه [ مرد ] قدمهاى خود را رسته كند « 29 » و قوت او ديگرى برساند . و ليكن آغاز از گرده نانى بايد كرد و آن را در حرز آورد ، پس به تعبّد مشغول شود . و معاذ جبل گفت : روز قيامت منادى ندا كند : كجااند دشمنان خداى در زمين او ؟ پس سائلان مسجدها برخيزند . و اين [ 67 ] نكوهش شرع است سؤال را و تكيه كردن بر كفايت ديگران . و هر كه را مال موروث نباشد ، جز كسب او را از اين نرهاند .
سؤال پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - فرموده است : ما اوحى إلىّ ان اجمع المال و كن من التّاجرين و لكن اوحى إلىّ ان سبّح به حمد ربّك و كن من السّاجدين و اعبد ربّك حتّى يأتيك اليقين ، اى ، به من وحى نيامد كه مال جمع كن و از بازارگانان باش ، و ليكن وحى آمد كه سبحان اللّه و بحمده گوى و از
هامش
( 26 ) احمد حنبل .
( 27 ) اشاره است به جهاد و برخوردارى از غنايم .
( 28 ) ابو سليمان دارانى .
( 29 ) يعنى مدام به نماز باشد .