اى ، ديده را بگير و شنيده را بگذار ، چه در طلعت خورشيد بىنيازى است از زحل .
با آن چه كه ما از سيرت فقهاى سلف آن قدر نقل خواهيم كرد كه بدان بدانى كه مدّعيان مذاهب ايشان بر ايشان ظلم كردهاند ، و ارباب مذاهب روز قيامت ايشان را قوىتر خصمى خواهند بود ، چه مقصود ايشان از علم جز رضاى حق تعالى نبود ، و از احوال ايشان آن مشاهده افتاده است كه علامات علماى آخرت است - چنانچه در باب علامات علماى آخرت بيان آن خواهد آمد - و ايشان علم فقه را متجرّد نبودهاند ، بل مشتغل بودهاند به علم دلها و آن را مراقبت نموده ، و لكن صارف ايشان از تصنيف [ 42 ] و تدريس در آن همان بوده كه صارف صحابه از تصنيف و تدريس در فقه ، با آن چه فقها مستقل بودند به علم فتوى ، و صوارف « 86 » و دواعى گوناگون است ، و به ذكر آن حاجت نيست ، و ما اكنون بياريم از احوال فقهاى اسلام ، آن چه بدان بدانى كه اين چه ياد كرديم . . . نه طعن است در ايشان ، بل طعن است در آن كسان كه اقتدا بديشان ظاهر مىكنند ، و دعوى آن كه مذهب ايشان دارند و در عمل و سيرت مخالف ايشانند .
پس [ فقهايى كه ] زعماى فقه و رؤساى خلقاند پنجاند : شافعى و مالك و بو حنيفه و احمد حنبل و سفيان ثورى - رحمهم اللّه و هر يكى از ايشان عابد بود ، و زاهد ، و عالم به علمهاى آخرت ، و فقيه به مصالح خلق در دنيا ، و مريد رضاى حق تعالى به فقه . و اين پنج خصلت است كه فقهاى فرق در يك خصلت از اين جملت ، ايشان را پسر وى كردهاند ، و آن تشمّر « 87 » و مبالغت است در تفريعات فقه ، بدانچه آن چهار خصلت نشايد جز آخرت را ، و اين يك خصلت دنيا را شايد و آخرت را نيز ، اگر بدان آخرت خواهى . و از براى شايانى دنيا در آن تشمّر نمودند و بدان دعوى مشابهت آن ائمه كردند . هيهات ! ان تقاس الملائكة بالحدّادين . فريشتگان را با دربانان قياس نيست .
مترجم مىگويد كه در فقهاى عصر اين يك خصلت هم موجود نيست ، چه تفريع آن كس تواند كه اصول فقه داند ، و شرط اجتهاد در وى حاصل بود ، و اكثر فقها از آن معرضند . و اللّه المستعان .
پس ما بياريم از احوال ايشان آن چه بر اين چهار خصلت دليل كند ، چه معرفت ايشان به فقه ظاهر است .
هامش
( 86 ) صوارف ( ج صارفة ، منصرف كننده ، بر گرداننده ) .
( 87 ) تشمّر ، آماده شدن ، آستين بر زدن ، دامن در چيدن .