رسيدن بدان جز به مجاهده نيست ، كه حق تعالى آن را مقدمهء هدايت گردانيده است ، آن جا كه گفته است : و الّذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا .
سؤال اگر گويى : حد متكلم نگاه داشت اعتقاد عوام از تشويش مبتدعان گفتى ، چنان كه حدّ بدرقه نگاه داشت كالاى حاجّ از غارت عرب ، و حدّ فقيه حفظ قانونى كه سلطان بدان شرّ بعضى از متعديان از بعضى باز دارد ، و اين هر دو به اضافت علم دين نازل است ، و علماى امت كه به فضل مشهورند فقها و متكلمانند ، و ايشان افضل خلقاند نزد حق تعالى ، پس درجهء ايشان به اضافت علم دين چرا چنين نازل باشد ؟
جواب پس بدان كه هر كه حق را به [ مردمان ] شناسد ، در بيابان گمراهى حيران شود . پس اگر سالك راه حقى ، حق را بشناس تا اهل آن را بشناسى . و اگر قانعى به تقليد و نظر سوى آن چه مشهور است ميان مردمان - از درجات فضل - پس از صحابه و بلندى منصب ايشان غافل مشو ، چه اين جماعت كه ذكر ايشان بردى متفقند بر تقدّم ايشان ، و بر آن چه در دين همتك « 85 » ايشان نتوان بود و به گرد ايشان نتوان رسيد ، و تقدم ايشان به كلام و فقه نبود ، بل به علم آخرت و سلوك راه آن بود . و فضيلت بو بكر - رضى اللّه عنه - به بسيارى نماز و روزه و بسيارى روايت و كلام نبود ، و لكن به سرّى بود كه در سينهء وى آرام داشت ، چنان كه پيغامبر - عليه السلام - گواهى داد بر آن . پس حريص باش بر طلب آن سرّ ، كه آن گوهرى عزيز و درّى مكنون است . و بگذار آن چه مردمان براى اسباب و داعيههايى ، كه تفصيل آن دراز است ، بر آن و بر تعظيم و تفخيم آن اتفاق كردهاند . چه پيغامبر - عليه السلام - به آخرت رفت و هزاران صحابه گذاشت كه همه عالم بودند به خداى ، و پيغامبر بر ايشان ثنا گفته ، و در ميان ايشان كسى نبود كه صنعت كلام دانستى . و به فتوى قيام ننمودند مگر ده و اند كس ؛ و عبد اللّه عمر از آن جمله بود ، و چون وى را از فتوى پرسيدندى ، گفتى : بر اين امير رو كه كارهاى مردمان تقلّد نموده است ، و اين فتوى در گردن او كن . و اين اشارتى است بدانچه فتواى قضايا و احكام از توابع ولايت و سلطنت است . و چون عمر - رضى اللّه عنه - وفات كرد ، عبد اللّه مسعود گفت : نه عشر علم وفات كرد . وى را گفتند : اين سخن مىگويى و بزرگان صحابه در ميان ما ! گفت : علم فتوى و احكام نمىخواهم ، و مراد من جز علم به حق تعالى نيست ، پس چه مىپندارى كه بدين علم صنعت كلام و جدل خواسته است ؟ پس چه
هامش
( 85 ) همتك ، همپا ، هم عنان .