مقدور هيچ كس از مخلوقان نيست ، و لكن هر كسى به قدر آن چه حجاب از پيش وى برداشتهاند مشاهده كرده است .
و جمال حضرت ربوبيت را نهايت نيست ، و حجابهاى آن هم نامتناهى است . و عدد حجابهايى كه استحقاق اسم نور دارد - و كسى كه بدان رسد نزديك باشد كه گمان برد كه وصول او به اصل تمام شده است - هفتاد است . پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ للَّه سبعين حجابا من نور لو كشفها لا حرقت سبحات وجهه كلّ ما أدركه بصر . و آن حجابها نيز مرتب است ، و آن انوار در مراتب متفاوت ، چنان كه خورشيد و ماه و ستاره متفاوتند ، و در اول كمتر آن ظاهر شود ، پس آن چه به دو نزديك بود . و آن چه درجات إبراهيم را - صلوات اللّه عليه - در ترقى ظاهر مىشد ، [ بعضى صوفيان ] بر اين معانى حمل كردهاند . و در تفسير
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً
« 58 » ، بر اين جمله گفته كه چون كار بر وى تاريك شد به حجابى از حجابهاى نور رسيد ، و به كوكب از او عبارت كرد . و به كوكب اين جسمهاى روشن كننده را نخواسته است ، چه بر آحاد عوام پوشيده نماند كه ربوبيت لايق أجسام نباشد ، بل به اول نظر آن را دريابند . پس چيزى كه عوام را گمراه نكند خليل را گمراه نكند ، و بدين حجابهايى كه آن را انوار خوانند اين روشنى كه بصر را محسوس است نخواستهاند بل به دو آن خواستهاند كه بدين آيت : [ 555 ]
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ
. ( الاية ) « 59 » و از اين معانى درگذريم ، چه آن از علم معاملت بيرون است ، و به حقايق او نرساند ، مگر كشفى كه تابع فكرت صافى باشد ، و آن در بر كم كسى گشاده شود . و آن چه جمهور مردمان را ميسر است فكرت است در چيزهايى كه مفيد علمهاى معاملت است ، و فايدهء آن نيز بسيار است و نفع آن عظيم .
و اين چهار وظيفت است - اى ، دعا و ذكر و قرائت و فكر - كه بايد وظيفت مريد باشد پس از نماز بامداد ، بل پس از هر [ وردى ] و پس از فراغ از وظيفت نماز . چه پس از نماز جز آن چهار ، وردى نيست . و بدين معنى بدان قوّت يابد كه سلاح و سپر خود بگيرد . و روزه سپرى است كه مجارى شيطان - كه دشمن دين است و از راه راست باز دارنده - تنگ گرداند . و پس از طلوع صبح تا طلوع خورشيد تا نمازى نيست جز دو ركعت سنت و فريضهء نماز بامداد ، و پيغامبر -
هامش
( 58 ) انعام 6 - 76 .
( 59 ) نور 24 - 35 .