سؤال چون قضا را مردّى « 240 » نيست ، فايدهء دعا چه باشد ؟
جواب بدان كه دفع شدن بلا به دعا از قضاست ، و دعا سبب رد بلاست و موجب استجلاب « 241 » رحمت الهى ، چنان كه سپر سبب رد تير است ، و آب سبب رستن نبات از زمين . پس چنان كه سپر سبب دفع تير است و هر دو متدافعند ، دعا و بلا همچنين به هم واكوشند و در آويزند . و شرط اعتراف به قضاى الهى نه آن است كه سلاح برندارى . چه حق تعالى فرموده است :
خُذُوا حِذْرَكُمْ
« 242 » و نه آن كه زمين را پس از انداختن تخم آب ندهى و گويى كه اگر قضا سابق شده است به رستن ، نبات خود بىآب دادن برويد ، و اگر سابق نشده است ، آب دادن سود ندارد . چه آن سخن باطل است و ارتباط مسبّبات به اسباب قضاى اول است كه حق تعالى آن را به لمح البصر « 243 » تمثيل فرموده است . و تفاصيل مسببات بر تفاصيل اسباب به تدريج و تقدير مرتب [ 543 ] شدن قدر است . و آن كس كه خير را تقدير كرده است به سببى تقدير كرده است ، و آن كس كه شر را تقدير كرده است دفع آن را به سببى مقدر گردانيده است . پس به نزديك آن كس كه بصيرت وى روشن است ، در اين كارها تناقضى نيست . و در دعا نيز آن فايده است كه در ذكر ياد كردهايم ، چه در آن حضور دل بايد با خداى ، و اين غايت عبادتهاست ، و براى آن پيغامبر گفت :
الدّعاء مخّ العبادة . و غالب بر خلق آن است كه دلهاشان جز به وقت حدوث افتقار « 244 » و حلول اضطرار به ذكر الهى مصروف نشود ، چه آدمى در وقت ابتلا و امتحان و در حال احتياج و افتتان « 245 » روى به دعا آرد . چه حاجت وى را به دعا محتاج گرداند ، و دعا دل را با تضرع و استكانت به حضرت الهى رساند ، و بدان سبب ذكرى كه شريفتر عبادات است وى را حاصل شود . و براى اين ، بلا موكل است بر انبيا ، پس بر اوليا ، پس بر بهينهتر و بهينهتر ، زيرا كه او دل را به افتقار و تضرع به خداى رساند و از نسيان مانع باشد .
و اما توانگرى در اغلب حال سبب انباردگى « 246 » است ، چنان كه حق تعالى فرموده است :
إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى
« 247 »
هامش
( 240 ) مردّ ، بازگشت .
( 241 ) استجلاب ، به سوى خود كشيدن ، حاصل كردن .
( 242 ) نساء 4 - 71 .
( 243 ) لمح البصر ، چشم به هم زدن ، سورهء قمر 54 - 50 .
( 244 ) افتقار ، نيازمندى ، درويشى .
( 245 ) افتتان ، در فتنه افتادن ، از دست رفتن مال و عقل .
( 246 ) انباردگى ، ترجمهء ، « بطر » عربى .
( 247 ) علق 96 - 6 و 7 .