الموفين بالعهود ، انّك رحيم ودود ، و أنت تفعل ما تريد ، و امثال اين . و بايد كه بر دعاهاى مأثور اقتصار نمايد ، و الاّ به زبان افتقار و تضرع خواهد ، بىسجع و تكلف ، چه تضرع نزديك خداى محبوب است .
ششم زارى و فروتنى و ترس .
( 1 ) چه حق تعالى گفت :
إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً
. « 95 » اى ، ايشان در خيرات مسارعت مىنمودند و به رغبت و رهبت « 96 » ما را مىخواندند . و گفت : ادعوا ربّكم تضرّعا و خفية ، اى ، بخوانيد پروردگار خود را بزارى و پوشيده . و پيغامبر گفت :
إذا احبّ اللّه عبدا ابتلاه حتّى يسمع تضرّعه ، اى ، چون خداى بنده را دوست دارد وى را مبتلا گرداند تا زارى وى بشنود .
هفتم آن كه دعا بجزم گويد ،
( 2 ) و در اجابت متيقّن باشد ، و اميدش در آن صادق بود . پيغامبر - عليه السلام - گفت : لا يقل أحدكم إذا دعا : اللّهمّ اغفر لي ان شئت ، اللّهمّ ارحمني ان شئت ، ليعزم المسألة فانّه لا مكره له ، اى ، چون دعا گويد نبايد كه مغفرت و رحمت را به مشيت معلق كند ، و بقطع گويد ، چه بارى تعالى را مكرهى « 97 » نيست . و گفت : إذا دعا أحدكم فليعظم الرّغبة فانّ اللّه لا يتعاظمه شيء ، اى ، چون يكى از شما دعا گويد بايد كه رغبت او در چيزى بزرگ باشد ، چه بر بارى تعالى هيچ چيز بزرگ نيايد . و گفت : ادعوا اللّه و أنتم موقنون بالاجابة و اعلموا انّ اللّه لا يستجيب دعاء من قلب غافل ، اى ، در حال دعا به اجابت متيقّن باشيد و بدانيد كه حق تعالى دعايى را كه از دل غافل باشد اجابت نفرمايد . و سفيان عيينة گفت : اگر يكى از شما در خود بدى داند بايد كه آن وى را از دعا مانع نباشد ، چه بارى تعالى ابليس را كه بترين خلق است اجابت فرموده است در اينكه خواست : [ إذ قال
رَبِّ فَأَنْظِرْنِي ] إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ
. حق تعالى فرمود :
إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ
. « 98 » [ 513 ]
هشتم آن كه در دعا إلحاح كند ،
( 3 ) و سه بار مكرر گرداند . و ابن مسعود گفت كه پيغامبر چون دعا گفتى سه بار گفتى ، و چون بخواستى سه بار خواستى . و بايد كه به سبب تأخر اجابت استبطا « 99 » نكند و استعجال ننمايد . « 100 » چه پيغامبر گفته است : يستجاب لاحدكم ما لم يعجل ، فيقول دعوت فلم
هامش
( 95 ) انبياء 21 - 90 .
( 96 ) رهبت ، ترس .
( 97 ) مكره ، آن كه كسى را به كارى ناخواسته وادارد .
( 98 ) حجر 15 - 36 و 37 ، نيز اعراف 7 - 14 و 15 .
( 99 ) استبطا ، از تأخير اجابت دلتنگ شدن .
( 100 ) در شرح زبيدى : ( و ينبغي ان لا يستبطئ الاجابة ) اى لا يستعجل و لا يضجر من تأخير الاجابة ( بىقرارى نكند و از تأخير اجابت دلتنگ نشود ) .