چيزى كه نيكو نباشد ممتنع ، چون بنده دست به حضرت وى بردارد ، امتناع نمايد از آن چه آن را تهى بىاجابت باز گرداند .
مترجم مىگويد : و در صفت حق تعالى حيا را به ترك و امتناع تفسير توان كرد ، چه مقصود و غايت حيا اين است . و بدايت او انكسارى است از زشتى ، و « 89 » بارى تعالى از آن منزه است .
و انس گفت كه پيغامبر در دعا چنان دست برداشتى كه سپيدى زير دست وى ديده شدى ، و به انگشتان اشارت نكردى . و بو هريره روايت كرد كه پيغامبر بر آدميى گذشت و « 90 » او [ در دعا ] به دو انگشت سبابه اشارت مىكرد ، پيغامبر گفت : أحد أحد ، اى ، بر يك انگشت اقتصار نماى . و بو دردا گفت : اين دستها برداريد پيش از آن كه در غل بسته شود .
و در آخر دعا بايد كه دستها بر روى مالد . و عمر - رضى اللّه عنه - گفت كه پيغامبر - عليه السلام - چون دست به دعا برداشتى آن را باز نگردانيدى تا آن گاه كه بر روى ماليدى . و ابن عباس گفت كه پيغامبر چون دعا گفتى ، هر دو كف فراهم آوردى و شكم آن سوى روى داشتى . و اين هيئتهاى دست است .
و چشم سوى آسمان ندارد ، چه پيغامبر گفت : لينتهينّ اقوام عن رفع أبصارهم إلى السّماء عند الدّعاء ، او لتخطفنّ أبصارهم ، اى ، مردمان از چشم سوى آسمان داشتن در دعا باز باشند ، و الا بيناييهاشان ربوده شود .
چهارم آن كه آواز ميان بلندى و پستى دارد .
( 1 ) براى آن كه بو موسى اشعرى گفت : در خدمت پيغامبر از سفر باز آمديم ، چون به مدينه نزديك شديم مردمان تكبير گفتند و آواز بلند كردند ، پيغامبر گفت : يا ايّها النّاس انّ الّذي تدعون ليس [ 511 ] بأصمّ و لا غائب ، انّ الّذي تدعون بينكم و بين أعناق ركابكم ، اى ، آن كس را كه مىخوانيد كر و غايب نيست ، و ميان شما و گردنهاى مراكب شماست - اى ، در غايت نزديكى است و مواجه دلهاى حاضر . و عايشه - رضى اللّه عنها - گفت : در تفسير
وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها
، « 91 » كه بدين « صلوة » دعا خواسته است . و حق تعالى بر پيغامبر خود ، زكريا ، ثنا فرموده است به دعاى پوشيده ، گفته :
إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا
. « 92 » و گفته است :
هامش
( 89 ) واو حاليه .
( 90 ) واو حاليه .
( 91 ) إسراء 17 - 110 .
( 92 ) مريم 19 - 3 .