وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ
« 20 » اى ، هر كه از ذكر رحمان اعراض نمايد و بصيرت وى از ادراك آن ضعيف باشد ، ديوى براى وى مقدّر كنيم كه قرين او باشد . و تحقيق اين سخن آن است كه خشم و شهوت و وهم و خيال آدمى را به كارهاى جسمانى دعوت مىكنند ، و اشتغال به كارهاى جسمانى ضد اتصال به عالم روحانى و ذكر رحمانى است ، و آدمى هر چه از يك ضد دور تر به ضد ديگر نزديكتر ، پس هر چه از ذكر رحمانى و اتصال روحانى معرضتر باشد قوّت جسمانى - كه علايق شيطانى است - بر وى مستولىتر بود . و اللّه اعلم بالحقيقة .
و اما اخبار
( 1 ) پيغامبر - عليه السلام - گفت : ذاكر اللّه في [ 492 ] الغافلين كالشّجرة الخضراء في وسط الهشيم و كالمقاتل بين الفارّين ، اى ، ذاكر حق تعالى ميان غافلان چون درخت سبز است ميان گياه خشك ريزيده ، و چون غازييى كه در ميان گريختگان به جنگ كافران بايستد . و نيز گفت : ذاكر اللّه في الغافلين كالحيّ بين الاموات . اى ، چون زندهاى است ميان مردگان .
و نيز گفت : يقول اللّه تعالى : أنا مع عبدى ما ذكرني و تحرّكت بي شفتاه . اى ، با بندهام ، ما دام كه مرا ياد مىكند و لبها به ذكر من مىجنباند .
و نيز گفت : ما عمل ابن آدم من عمل أنجى له من عذاب اللّه من ذكر اللّه . قالوا : يا رسول اللّه و لا الجهاد في سبيل اللّه [ قال : و لا الجهاد في سبيل اللّه ] الاّ أن تضرب بسيفك حتّى ينقطع ثمّ تضرب به حتّى ينقطع ، اى ، فرزند آدم هيچ عملى نكند كه وى را از عذاب خداى نجات دهندهتر از ذكر خداى باشد . گفتند : يا رسول اللّه ، غزاى در راه خداى هم ؟ گفت : غزاى در راه خداى هم ، مگر آن كه چندان شمشير زنى كه شمشير نماند ، و بار دوم همچنين كنى ، و بار سوم همچنين .
و گفت : من أحبّ أن يرتع في رياض الجنّة فليكثر ذكر اللّه ، اى ، هر كه دوست دارد كه در مرغزارهاى بهشت چرا كند بايد كه ذكر خداى بسيار گويد .
و پيغامبر - عليه السلام - را پرسيدند : كدام عمل فاضلتر ؟ گفت : ان تموت و لسانك رطب بذكر اللّه ، اى ، آن كه وفات تو در آن حال باشد كه زبانت به ذكر خداى تر بود . و گفت : أصبح و أمس و لسانك رطب بذكر اللّه تصبح و تمس و ليس عليك خطيئة ، اى ، بامداد و شبانگاه به ذكر خداى
هامش
( 20 ) زخرف 43 - 36 .