و قوله تعالى :
وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً
« 32 » .
مترجم مىگويد كه در اين آيت اشعارى است كه معلم و مفيد « 33 » بايد كه عمل وى صالح بود ، و الاّ تأثير [ 17 ] نكند .
قوله تعالى :
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
« 34 » .
مترجم مىگويد كه در اين آيت به سه نوع دعوت فرموده است : حكمت و موعظت و مجادله . بدانچه مردمان سه قسماند : خواص ، عوام و متوسطان . پس دعوت خواص به حكمت باشد ، و دعوت عوام به موعظت ، و دعوت متوسطان - كه از حد عوام در گذشته باشند . و بدان سبب موعظت را در ايشان تاثيرى نبود و حجت خواهند ، و به درجهء خواص نرسيده و بدان موجب حكمت را فهم نتوانند كرد - جز به مجادله نباشد . و مجادلهء احسن آن است كه مقدمات آن ، مسلّمات خصم بود ، چه پس از تسليم « 35 » منع نتواند كرد .
و قوله تعالى : و
يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ
« 36 » .
مترجم مىگويد كه . مفسران در اين آيت مختلف شدهاند . يك قول آن است كه تعليم كتاب تعليم تلاوت قرآن است ، و تعليم حكمت تعليم تفقّه در آن . و قول دوم : قرآن است و سنت پيغامبر .
و قول سوم : مراد از كتاب آيات محكم است ، و از حكمت آيات متشابه . و قول چهارم : مراد از كتاب احكام قرآن ، و مراد از حكمت حكم آن احكام .
أخبار
( 1 ) چون پيغامبر - عليه السلام - معاذ را به يمن فرستاد گفت : لان يهدى اللّه بك رجلا واحدا خير لك من الدّنيا و ما فيها . اى ، [ اگر ] حق تعالى يك مرد را به واسطهء تو هدايت بخشد ، تو را به از آن كه دنيا و آن چه در وى است .
و گفت : من تعلّم بابا من العلم ليعلّم النّاس اعطى ثواب سبعين نبيّا صدّيقا . اى ، هر كه يك باب از علم بياموزد بر نيّت آن چه مردمان را براى خداى تعليم كند ، ثواب هفتاد پيغامبر صدّيق يابد .
و عيسى - عليه السلام - گفت : من علم و عمل و علّم فذلك يدعى عظيما في ملكوت السّموات .
اى ، هر كه علم داند و بر آن كار كند و ديگران را بياموزد ، او را در ملكوت آسمانها عظيم خوانند .
هامش
( 32 ) فصّلت 41 - 33 .
( 33 ) مفيد ، افاده كنندهء علم .
( 34 ) نحل 16 - 125 .
( 35 ) تسليم ، اعتراف .
( 36 ) جمعه 62 - 2 .