نمايد و آن نطفهاى متشابه أجزاء است ، و بنگرد چگونه قسمت پذيرفته است و گوشت و استخوان و رگ و پى شده ، و چگونه اعضاى او شكلهاى مختلف پذيرفته است ، از سر و كتف و دست و پاى و دل و جگر و غير آن ، پس بنگرد كه چه صفات شريف در وى ظاهر شده است چون سمع و بصر عقل و غير آن ، و چه صفات نكوهيده در وى پيدا آمده چون غضب و شهوت و كفر و جهل و تكذيب و مجادله ، چنان كه حق تعالى گفت :
أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ
« 111 » . و در اين عجايب تأمل كند تا از آن به اعجب عجايب ترقى نمايد ، و آن صفتى است كه اين اعجوبهها از آن ظاهر شده است ، و هميشه در صنعت مىنگرد و صانع از آن مىبيند .
و اما احوال انبيا چون بشنود كه ايشان را تكذيب كردند و بزدند و بعضى را بكشتند ، صفت استغناى خداى مفهوم كند و بداند كه از انبيا و رسل بىنياز است ، و اگر همه را هلاك گرداند در ملك او تفاوتى نكند . و چون نصرت ايشان در آخر الامر بشنود ، قدرت حق تعالى و ارادت او و نصرت حق را بداند .
و اما احوال مكذّبان چون عاد و ثمود و آن چه بر ايشان رفته است ، از فهم آن بايد كه ترسى در دل وى حاصل شود از سطوت و نقمت بارى تعالى ، [ 470 ] و در نفس خود بدان عبرت گيرد . چه اگر غفلت و سوء أدب برزد « 112 » و به مهلتى كه دادهاند فريفته شود ، روا كه نقمت الهى به دو رسد و حكم او در وى نفاذ پذيرد ، و همچنين چون صفت بهشت و دوزخ شنود و جز آن « 113 » كه در قرآن آمده است ، چه استقصاى آن چه از آن فهم توان كرد امكان ندارد ، زيرا كه بىنهايت [ است ] ، و هر بندهاى به قدر روزى خود از آن نصيب مىيابد ،
وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
« 114 » ، و گفته :
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي ، وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً
. « 115 » و براى آن على - رضى اللّه عنه - گفت : لو شئت لاوقرت سبعين بعيرا من تفسير فاتحة الكتاب ، اى ، اگر خواهم ، هفتاد اشتر را گرانبار كنم از تفسير فاتحه .
و غرض از آن چه ياد كرديم تنبيه است بر طريق تفهيم ، تا در آن گشاده شود . و اما استقصاى آن ممكن نيست ، و اگر كسى را فهم [ آن چه در قرآن است ] نباشد ، اگر چه در كمتر
هامش
( 111 ) يس 36 - 77 .
( 112 ) برزد ، ورزد .
( 113 ) و جز آن ، چيزهاى ديگر .
( 114 ) انعام 6 - 59 .
( 115 ) كهف 18 - 19 .