خواهم گفت . « 100 » پس آن را وسواس شمرده است ، و همچنين است ، زيرا كه مشغول مىشود از فهم آن چه در اوست . و ديو بر مثل او قادر نشود مگر بدان كه او را مشغول گرداند به مهمى دينى ، و لكن از افضل مانع باشد . و چون آن را پيش حسن ياد كردند گفت : اگر راست مىگوييد ، « 101 » پس خداى - عز و جل - بر ما اين نعمت ارزانى نداشته است .
و آمده است كه قرأ النّبيّ بسم اللّه الرّحمن الرّحيم فردّدها عشرين مرّة . و اين بازگردانيدن براى تدبّر معانى بود . و بو ذر گفت كه پيغامبر - عليه السلام - شبى در قيام ما را امامت كرد و همهء شب اين آيت را باز گردانيد :
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ
( الاية ) « 102 » و تميم دارى شبى بدين آيت قيام كرد :
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ
( الاية ) « 103 » و سعيد [ 468 ] جبير در قيام شبى اين آيت را باز مىگردانيد :
وَ امْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ
« 104 » و يكى از سلف گفت : من سورتى آغاز كنم ، و بعضى آن چه مرا در آن مشاهده شود از إتمام آن مانع آيد . و يكى از ايشان گفتى كه هر آيتى كه آن را فهم نكنم و دل من در آن نباشد ، آن را ثوابى چشم ندارم . و بو سليمان دارانى گفت : من آيتى بخوانم ، چهار شب و پنج شب در آن باشم ، و اگر بتكلف تفكر را از آن قطع نكنم ، از آن نتوانم گذشت و به ديگرى نتوانم رسيد . و آمده است كه يكى از سلف شش ماه در سورت هود بماند ، آن را مكرر مىگردانيد و از تدبّر آن فارغ نمىشد . و يكى از عارفان گفت : مرا هر آدينه ختمى هست و هر ماهى ختمى هست و هر سالى ختمى هست ، و ختمى كه سى سال است در آنم هنوز از آن فارغ نشدهام . و اين براندازهء درجات تدبّر و تفتيش او بود . و همين كس گفتى : من نفس خود را در مقام مزدوران ايستانيدهام : به روز مزد و هفته مزد و ماه مزد و سال مزد كار كنم .
پنجم - تفهم
( 1 ) و آن چنان باشد كه از هر آيتى آن چه لايق آن بود خواهد كه وى را روشن گردد . چه قرآن مشتمل است بر ذكر صفات خداى ، و ذكر افعال او ، و ذكر احوال انبيا ، و ذكر احوال مكذبان انبيا ، و كيفيت اهلاك ايشان ، و ذكر اوامر و زواجر او ، « 105 » و ذكر بهشت و دوزخ .
هامش
( 100 ) شايد : باز خواهم گشت ، به قرنيهء متن عربى ( و انى كيف انصرف ) .
( 101 ) يعنى در نقل از عامر عبد قيس .
( 102 ) مائه 5 - 118 .
( 103 ) جاثيه 45 - 21 .
( 104 ) يس 36 - 59 .
( 105 ) خداى تعالى .