دوم قهر دشمن خداى است . چه لشكر شيطان شهوات است ، و شهوتها به خوردن و آشاميدن قوى شود . و براى آن ، پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ الشّيطان ليجرى من ابن آدم مجرى الدّم فضيّقوا مجاريه بالجوع . اى ، ديو در باطن آدمى همچنان رود كه خون ، پس شما رهگذر او به گرسنگى بر وى تنگ كنيد . و براى آن ، عايشه را فرمود : داومى قرع باب الجنّة . اى ، پيوسته در بهشت مىكوب ! عايشه پرسيد به چه چيز ؟ فرمود : بالجوع . اى ، به گرسنگى . و در « كتاب شره طعام » از « ربع مهلكات » فضايل گرسنگى بخواهد آمد . و چون روزه بخصوص قهر ديو است و بستن رخنهها و تنگ كردن گذرهاى وى ، مستحق شده است كه به اختصاص نسبت الهى مشرّف شود . چه در قمع دشمن خداى نصرت وى « 15 » باشد . و نصرت خداى بنده را موقوف است به نصرت بنده خداى را . قال اللّه تعالى :
إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ
« 16 » . چه ، بدايت جهد از بنده است ، و جزا به هدايت از حق تعالى . و براى اين گفت :
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
« 17 » . و گفت :
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ .
« 18 » . و تغيير بنده به شكستن شهوتها باشد كه آن ، چراخوار و مرغزار ديوان است . و چون در چراخوار خصب باشد ، و آمد و شد ايشان برقرار باشد ، بنده را جلال بارى تعالى منكشف نشود و از لقاى او در حجاب بود . پيغامبر - عليه السلام - گفت : لو لا انّ الشّياطين يحومون على قلوب بنى آدم لنظروا إلى ملكوت السّماء . اى ، اگر نه آنستى كه ديوان در دلهاى آدميان مىگردند ، هر آينه ملكوت آسمان را بديدندى . و از اين روى روزه در عبادت است ، و در جنگ ديو به مثابت [ 388 ] سپر است .
و چون فضيلت روزه تا بدين حد است كه تقرير افتاد ، از بيان اركان و سنن و شرط ظاهر و باطن آن چاره نباشد . و بيان آن در سه فصل است .
هامش
( 15 ) خداى .
( 16 ) محمد 47 - 7 .
( 17 ) عنكبوت 29 - 69 .
( 18 ) رعد 13 - 11 .