كتب رخصت نيست ، اگر چه اعلى مقاصد طالبان و اشرف مطامح نظر صدّيقان آن است ، و علم معامله ، راه آن علم است ، و لكن انبيا - عليهم الصلاة و السلام - با خلق ، جز در بيان راه و نمودن آن بديشان ، سخن نگفتهاند ، و در علم مكاشفه خوضى نفرمودهاند ، مگر به رمز و اشارت ، بر سبيل تمثيل و اجمال ، بدانچه دانستهاند كه افهام خلق از آن قاصر است . و چون علما ورثهء انبيااند ايشان را از منهج متابعت و مسلك اقتدا عدول نرسد .
و علم معامله دو قسم است : يكى علم ظاهر ، و آن علم اعمال جوارح است ، و دوم علم باطن ، و آن علم اعمال دلهاست . و آن چه بر جوارح رود يا عبادت بود يا عادت ، و آن چه به دلها - كه به حكم ناديدن حواسّ آن را ، از عالم ملكوت است - درآيد يا ستوده بود يا نكوهيده .
پس اين علم [ نيز ] بضرورت دو قسم است : ظاهر و باطن . و علم ظاهر ، كه تعلق به جوارح دارد ، هم دو قسم است : عبادت و عادت . و علم باطن ، كه نسبت آن به احوال دل و اخلاق نفس است ، نيز دو قسم است : مذموم و محمود . و در علم معامله ، نظر از اين چهار قسم بيرون نشود .
باعث دوم آن است كه صادق ديدم رغبت طلبهء علم در فقهى كه صلاحيت آن دارد ، كه كسى كه از خداى نترسد آن را وسيلت مباهات و مفاخرت سازد ، و به جاه و منزلت آن در منافسه « 21 » و محاسده استظهار جويد .
و فقه مرتب است بر چهار ربع . و هر چه بر زىّ و هيئت محبوب باشد ، آن چيز هم محبوب بود . پس دور ندانستم كه اين كتاب را به صورت فقه تصوير كردن و بر حسب ترتيب آن مرتب گردانيدن ، تا تلطّفى باشد در استمالت دلها .
و هم بدين سبب بود كه يكى از مصنّفان طب ، چون خواست كه دلهاى مهتران را به علم طب مايل كند ، كتابى ساخت بر صورت تقويم ، و علم طب را در جداول و رقوم بيان كرد ، و آن را تقويم الصحة « 22 » نام نهاد ، تا انسى كه آن مهتران به علم نجوم داشتند ايشان را باعث و محرّض آيد
هامش
( 21 ) منافسه ، رقابت .
( 22 ) گويا مقصود غزالى كتاب تقويم الصحة ، نگارش أبو الحسن المختار بن الحسن بن عبدون بن سعدون بن بطلان البغدادي است كه به ابن بطلان معروف شده . ابن بطلان ، به روايت ابن ابى اصيبعه ، به سال 455 هجرى در انطاكيه ديده از جهان فرو بسته است . از كتاب تقويم الصحة نوشتهء ابن بطلان ، ترجمهاى فارسى نيز از مترجمى نامعلوم بر جاى مانده كه تاريخ كتابت يكى از نسخههاى خطى آن سال 517 هجرى است . اين ترجمهء فارسى به همت دكتر غلام حسين يوسفى تصحيح و در شمار انتشارات بنياد فرهنگ ايران چاپ شده است .