دل بود . و زبان مقرّبان ترجمانى باشد پسر و دل ، و دل وى را پسر وى نكند .
تفصيل ترجمهء معانى
( 1 ) چون
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
گويى نيت تبرك كن به دو ، براى ابتداى خواندن كلام اللّه . و بدان كه معنى او آن است كه همهء كارها به خداى تعالى است ، و مراد از اسم اينجا مسمّى است . و چون كارها به خداى باشد لا جرم حمد وى را بود ، و عبارت از او اين آيد كه
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
. و معنى او آن است كه شكر مر خدايى را كه [ همهء ] نعمتها از اوست ، و هر كه نعمتى از غير خداى داند ، يا غير او را به شكر مقصود شناسد - نه از آن روى كه مسخّر خداى است - در تسميه و تحميد او نقصانى باشد بر اندازهء التفات او به غير خداى .
و چون
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
گويى ، انواع لطف او در دل آر ، تا رحمت او تو را روشن شود ، و اميد تو بدان وقت گيرد . پس تعظيم و خوف از دل خود به گفتن
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
[ 283 ] برانگيز ، چه تعظيم بدانچه ملك نيست مگر او را ، و خوف به سبب هول روز جزا و حساب كه او مالك آن است . پس اخلاص تازه كن به گفتن
إِيَّاكَ نَعْبُدُ
، و عجز و احتياج و بيزارى از حول و قوت ، به گفتن
وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
. و به حقيقت بدان كه طاعت تو جز به اعانت او ميسر نشده است ، و منت او راست ، بدانچه تو را توفيق اطاعت بخشيده است و [ بندگى ] خود فرموده و اهل مناجات گردانيده ؛ و اگر از توفيق محروم گردى از جملهء راندگان باشى با شيطان لعين .
و چون از تفويض به گفتن بسم اللّه و از تحميد و از اظهار حاجت به اعانت او مطلقا فارغ شدى ، سؤال معين كن ، و مخواه مگر مهمترين حاجتهاى خود ، و بگو :
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ
، راهى كه ما را به جوار تو برد و به خشنودى تو رساند ، و زيادت كن آن را شرح و تفصيل و تأكيد و استشهاد به كسانى كه نعمت هدايت بر ايشان افاضت فرموده است از پيغامبران و صدّيقان و صالحان ، دون آن كسان كه خشم او بديشان رسيده است از كافران و گمراهان و جهودان و ترسايان و صابيان ، پس اجابت در خواه و بگو : آمين .
و چون فاتحه بر اين جمله بخوانى روا كه از آن جمله باشى كه بارى تعالى در حق ايشان مىفرمايد : قسمت الصّلاة بينى و بين عبدى نصفين ، نصفها لي و نصفها لعبدي ، يقول العبد :
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
، فيقول اللّه تعالى : حمدنى عبدى و اثنى علىّ . و هو معنى قوله : سمع اللّه لمن حمده - الحديث إلى