دور باشد كه مراد از قول پيغامبر : الطّهور نصف الايمان آن بود كه ظاهر را به افاضت آن پاك دارند ، و باطن را به خبايث و رذايل مشحون گذارند . هيهات هيهات ! طهارت را چهار مرتبه است : اول پاك كردن ظاهر از احداث و اخباث و فضلات . و دوم تنظيف جوارح از گناه و بزه . و سوم تطهير از رذايل و اخلاق نكوهيده . و چهارم تنزيه سر از هر چه جز خداى است ، و اين طهارت پيغامبران و صدّيقان است .
و طهارت در هر مرتبهاى نصف آن كار است كه در آن مرتبه است . چه غايت قصوى در عمل سر آن است كه جلال و عظمت بارى تعالى وى را منكشف شود ، و حقيقت معرفت خداى هرگز در دلى نيايد تا هر چه جز خداى است از وى بيرون نشود . و براى آن حق تعالى گفت :
قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ
« 6 » . بدانچه اين هر دو در يك دل نگنجد . و هيچ كس را بارى تعالى دو دل نداده است :
ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ
« 7 » . و اما غايت قصوى در عمل دل آن كه آن را به عقايد مشروع و اخلاق محمود [ معمور گرداند ] و بدين صفات متصف نگردد تا آن عقايد فاسد و اخلاق مذموم كه نقايض آن است پاك نشود . و پاك كردن آن يك نيمه است از كار ، و آن نيمهء اول است كه شرط نيمهء دوم است . پس پاكى از اين وجه ، نيمهء ايمان است . و همچنين پاكى جوارح از معصيتها يكى از دو نيمه است ، و آبادانى آن به طاعتها نيمهء دوم .
و اين مقامات ايمان است . و هر مقامى را طبقهاى است ، و بنده به طبقهء بالاتر نرسد تا از طبقهء فروتر نگذرد . و طهارت سر از صفات نكوهيده و عمارت آن به صفات ستوده نيابد تا از طهارت دل از خويهاى بد و عمارت آن [ 217 ] به خويهاى نيك فارغ نشود . و بدين مرتبه نرسد تا جوارح را از معصيتها پاك نكند و به طاعتها آبادان نگرداند . و هر مطلوب كه عزيزتر و شريفتر ، مسلك آن صعبتر و راه آن درازتر و عقبات « 8 » آن بيشتر . و گمان مبر كه اين كام را به تمنى در توان يافت ، و با كاهلى و ناتوانى بدان توان رسيد . آرى ، هر كه بصيرت او نابينا باشد و تفاوت اين طبقات در نيابد ، او از مراتب طهارت فهم نكند مگر درجهء واپسين را ، [ كه ] به اضافت لباب مطلوب چون پوست است ، و در آن غلو كند و مبالغت نمايد ، و همهء اوقات خود مستغرق گرداند در استنجا و شستن جامهها و پاك داشتن ظاهر و بخصوص آبهاى روان بسيار جستن ، و به حكم وسوسة و نقصان عقل پندارد كه طهارت مطلوب و [ شريف ] همين است و بس . و نداند كه سلف
هامش
( 6 ) انعام 6 - 91 .
( 7 ) أحزاب 33 - 4 .
( 8 ) عقبات ( ج عقبه ) ، عقبه ، گردنه ، دشوارى و سختى .