گويد : آرى ان شاء اللّه ، نه در معرض تشكيك ، بل براى آن كه خود را ثنا نگفته باشد . و صيغت « 205 » [ صيغت ] ترديد و تضعيف [ براى نفس ] خبر است . و معنى آن تضعيف لازمى است از لوازم خبر ، و آن تزكيت است . و بدين تأويل اگر از صفت ذم پرسند ، يا از صفتى كه متضمن مدح و ذم بباشد ، استثنا خوب نيايد .
وجه دوم تبرك و تأدب به ذكر خداى - عز و جل - و حوالهء كارها به مشيّت او ، چنان كه بارى - سبحانه و تعالى - پيغامبر خود را فرموده است :
وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
« 206 » . و در كارهايى كه در آن شك باشد اقتصار ننموده ، بل در كارهاى يقيني هم فرموده ، چنان كه گفته است :
لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ ، إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لا تَخافُونَ
« 207 » . و بارى تعالى عالم بوده است بدان كه لا محاله در خواهد رفت ، « 208 » و آن را خواسته بود . و لكن مقصود تعليم بود .
پس پيغامبر بر مقتضى اين أدب رفت در كل آن چه از آن اخبار كرد ، از معلومات و مشكوكات ، تا به حدى كه چون در گورستان رفت گفت : السّلام عليكم دار قوم مؤمنين و انّا ان شاء اللّه بكم لاحقون . و در لحوق « 209 » بديشان شك نبود ، و لكن أدب ذكر حق تعالى و باز بستن كارها به دو اقتضا كرد . و اين صيغت دالّ است بر آن كه تا به عرف استعمال عبارتى شده است از اظهار [ 210 ] رغبت و تمنى . و چون تو را گويند : دشمن تو به زودى بميرد ، گويى : ان شاء اللّه . و از اين سخن رغبت تو مفهوم شود ، نه شك تو . و چون گويند : بيمارى دوست تو به زودى زايل شود و صحت يابد ، گويى : إن شاء اللّه ، به معنى رغبت . پس اين كلمه از شك به معنى رغبت معدول شده است . و براى اين معنى در تبرك و تأدب به ذكر حق تعالى كار بسته مىشود به هر نوع كه باشد .
وجه سوم و از دو وجه كه به شك مستند است ، يكى آن است كه شك در كمال ايمان است ، و معنى او آن است كه ما مؤمنيم حقا إن شاء اللّه . چه بارى تعالى در حق قومى مخصوص معين فرموده است :
أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا
« 210 » .
هامش
( 205 ) صيغهء استثنا . در متن عربى : فالصيغة صيغة الترديد و التضعيف لنفس الخبر .
( 206 ) كهف 18 - 23 .
( 207 ) فتح 48 - 27 .
( 208 ) در خواهد رفت ، داخل خواهد شد .
( 209 ) لحوق ، پيوستگى .
( 210 ) انفال 8 - 4 .