پايندگى او ، و دانستن آن كه او جسم و جوهر و عرض نيست ، و به جهت مخصوص و در مكان مستقر نى ، و ديدنى است و يگانه .
ركن دوم در صفات او ، مشتمل است بر ده اصل : دانستن آن چه زنده است و عالم و قادر و مريد و سميع و بصير و متكلم و منزه از حلول حوادث ، و كلام و علم و ارادت او قديم است .
ركن سوم در افعال او ، و آن هم ده اصل است : دانستن آن [ 180 ] كه افعال بندگان مخلوق خداى است ، و مكتسب ايشان ، و مراد حق تعالى است ، و او به آفريدن متفضّل « 72 » است ، و تكليف ما لا يطاق ، و ايلام بريء « 73 » او را رواست ، و رعايت اصلح بر وى واجب نيست ، و وجوب جز به شرع نباشد ، و بعث انبيا جايز است ، و نبوت پيغامبر ما محمد - صلى اللّه عليه - ثابت است و مؤيد به معجزات .
ركن چهارم در سمعيات ، [ و آن هم ده اصل است ] و آن اثبات حشر و نشر ، و عذاب گور ، و سؤال منكر و نكير ، و ترازو ، و صراط ، و آفرينش بهشت و دوزخ ، و احكام امامت است . « 74 »
ركن اول - در معرفت ذات بارى تعالى
( 1 ) و مدار او برده اصل است .
اصل اول - معرفت وجود او
( 2 ) سزاوارتر چيزى از انوار كه از آن روشنايى طلبيده شود ، و طريق اعتبار در آن سلوك نموده آيد ، آن است كه قرآن كريم بدان راه نموده است و كتاب حكيم بدان اشارت فرموده . چه ، وراى بيان حق تعالى بيانى نتواند بود . و او فرموده است :
أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً . وَ الْجِبالَ أَوْتاداً . وَ خَلَقْناكُمْ أَزْواجاً . وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً . وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً . وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً . وَ بَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً . وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً . وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً . لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً . وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً
« 75 » . و فرموده :
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
هامش
( 72 ) متفضّل ، نيكويى كننده .
( 73 ) ايلام ، دردمند كردن ، ايلام بريء ، آزردن بىگناه .
( 74 ) در « احياء » دو اصل ديگر آمده است : فضل الصحابة على حسب ترتيبهم ، و شروط الامامه .
( 75 ) نبأ 78 - 6 تا 16 .