و اما ازالت شبهت و كشف حقايق و معرفت چيزها چنان كه هست ، و دريافت آن اسرار كه ظاهر ألفاظ آن عقيده عبارت از آن است ، كليد آن نيست مگر مجاهده و شكستن آرزوها و روى به خداى آوردن به كليت ، و لازم گرفتن فكرتى كه از شوايب مجادلات صافى باشد . و آن رحمت الهى است كه بر آن كسى فايض شود كه خود را پيش نفحات آن دارد ، به قدر آن چه رزق وى است ، و به حسب آن كه خود را پيش دارد ، و بر اندازهء قبول محل و پاكى دل ، و آن دريايى است كه غور آن در نتوان يافت و به ساحل آن نتوان رسيد .
سؤال در اين سخن اشارتى است كه اين علمها را ظواهر و اسرار است . و بعضى روشن است كه در اول پيدا شود ، و بعضى پوشيده است كه روشن شدن آن به مجاهده و رياضت باشد و جستن بليغ و فكرت صافى و سرّ خالى از همه اشغال دنيا مگر مطلوب . و اين نزديك است كه مخالف شرع باشد ، چه شرع را ظاهر و باطن و نهان و آشكارا يكى است .
جواب انقسام اين علمها را به دو قسم - يكى پوشيده و ديگر روشن - هيچ اهل بصيرتى منكر نشود . و انكار نكنند آن را مگر كوتاه بينان كه در اول كودكى چيزى ياد گرفته باشند و بر آن مانده .
و ايشان را به حد بزرگى و مقامات علما و اوليا ترقى نباشد . و اين از دليلهاى شرع ظاهر مىشود . قال - عليه السلام : انّ للقرآن ظاهرا و باطنا و حدّا و مطلعا . و على - رضى اللّه عنه - گفت [ و اشارت به سينهء خود كرد ] : انّ هاهنا علوما جمّة ، لو وجدت لها حملة . و پيغامبر - عليه السلام - فرمود :
نحن معاشر الأنبياء امرنا ان نكلّم النّاس على قدر عقولهم . و نيز گفت : ما حدّث احد قوما بحديث لم يبلغه عقولهم الاّ كان فتنة عليهم . و حق تعالى فرمود :
وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ
« 49 » . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ من العلم كهيئة المكنون لا يعرفه « 50 » الاّ العالمون باللّه ( الحديث ) . و ترجمهء اين احاديث در « كتاب علم » سابق شده است .
و پيغامبر - عليه السلام - گفت : لو علمتم ما اعلم لضحكتم قليلا و لبكيتم كثيرا . اى ، اگر بدانيد آن چه من مىدانم هر آينه اندك خنديد و بسيار گرييد . و كاشكى بدانستمى اگر آن ، سرّى نبودى كه از فاش كردن آن ممنوع بود - يا براى آن كه فهمها از دريافت آن قاصر است و يا براى معنى
هامش
( 49 ) عنكبوت 29 - 43 .
( 50 ) در متن عربى و شرح زبيدى : لا يعلمه .