نفس مشرق مىشود . و بر آمدن صبح و آغاز اشراق او نزديك سن تميز باشد . و هميشه در نما « 442 » بود ، و به تدريجى پوشيده نماى او زيادت مىشود تا در چهل سالگى به كمال رسد . و مثال او روشنايى صبح است كه اوايل او چنان پوشيده باشد كه دريافت او دشوار بود ، پس بتدريج زيادت مىشود تا به طلوع قرص خورشيد كمال پذيرد .
و تفاوت نور [ بصيرت چون تفاوت نور بصر ] است . و فرق ميان اعمش « 443 » و ميان تيز بصر ظاهر است ، بل جريان سنت بارى تعالى در كل مخلوقات بتدريج [ است ] در ايجاد . تا به حدى كه غريزت شهوت در كودك نزديك بلوغ ناگهان به يك دفعت مركوز « 444 » نمىشود ، بل اندك اندك بتدريج ظاهر مىگردد ، و همهء قوّتها و صفتها همچنين . و هر كه تفاوت مردمان در اين غريزت انكار كند از ربقهء عقل بيرون باشد . و هر كه پندارد كه عقل پيغامبر چون عقل آحاد روستاييان و اجلاف « 445 » بدويان است ، او در نفس خويش از آحاد روستاييان خسيستر بود . و تفاوت غريزت را چگونه منكر توان شد ؟ كه اگر نه آن بودى ، مردمان در فهم علمها مختلف نگشتندى و منقسم نشدندى تا يكى چنان بليد باشد كه به تفهيم معلم ، پس از آن چه رنج بسيار بيند ، فهم نكند و يكى چنان ذكىّ كه به اندك رمزى و اشارتى دريابد و يكى چنان [ 153 ] كامل كه بىتعليم از نفس او حقايق كارها منبعث شود :
يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ
. « 446 » و آن مثل انبياست - عليهم الصلاة و السلام - كه غوامض كارها بىتعلم و سماع ايشان را روشن شود ، و آن را الهام گويند . و از مثل آن ، پيغامبر عبارت كرده است كه انّ روح القدس نفث في روعي أحبب من أحببت فانّك مفارقه ، و عش ما شئت فانّك ميّت و اعمل ما شئت فانّك مجزى به . اى ، روح قدس در دل من القا كرد كه هر كه را خواهى دوستدار ، عاقبت از وى مفارقت خواهد بود ، و چندان كه خواهى بزى ، آخر الامر مرگ است ، و هر چه خواهى بكن ، كه آن را جزايى خواهد بود .
و اين نمط از تعريف ملايكه انبيا را « 447 » ، مخالف وحى صريح است ، كه آن شنيدن آواز است به گوش و ديدن فريشته به چشم ، و بدين سبب اين را نفث في روعي گفت . و درجات وحى بسيار است ، و خوض آن لايق علم معاملت نيست ، بل از علم مكاشفه است . و گمان مبر كه
هامش
( 442 ) نما ( نماء ) ، باليدن .
( 443 ) اعمش ، آن كه به سبب بيمارى آب از چشمش جارى شود .
( 444 ) مركوز ، برقرار و استوار .
( 445 ) اجلاف ( ج جلف ) ، سبك مايگان ، سبكساران .
( 446 ) نور 24 - 35 .
( 447 ) اين نمط انبيا را ، اين نمط انبيا ( از تعريف ملايكه ) .