طاعت خداى - عز و جل - بيشتر كند عقل او بيشتر باشد .
و عايشه گفت : از پيغامبر پرسيدم كه تفاضل مردمان در دنيا به چه چيز است ؟ گفت بالعقل . گفتم : در آخرت به چه ؟ گفت : بالعقل . گفتم : نه جزاى ايشان به اعمال ايشان است ؟ گفت :
يا عائشة و هل [ عملوا ] الاّ به قدر ما أعطاهم اللّه تعالى من العقل ؟ فبقدر ما أعطوا من العقل كانت أعمالهم و به قدر ما عملوا يجزون . اى ، هيچ عملى كردند مگر به اندازهء آن چه حق تعالى ايشان را از عقل داده بود ؟
پس به اندازهء آن چه از عقل بديشان داده شد عمل كردند و به اندازهء آن چه عمل كردند جزا يابند .
و ابن عباس روايت كرد كه پيغامبر - عليه السلام - گفت : لكلّ شيء آلة و عدّة و انّ آلة المؤمن و عدّته العقل ، و لكلّ شيء مطيّة ، و مطيّة المرء العقل ، و لكلّ شيء دعامة ، « 409 » و دعامة الدّين العقل ، و لكلّ قوم غاية ، و غاية العباد العقل ، و لكلّ قوم داع ، و داعى العابدين العقل ، و لكلّ تاجر بضاعة ، و بضاعة المجتهدين العقل ، و لكلّ اهل بيت قيّم ، و قيّم بيوت الصّدّيقين العقل ، و لكلّ خراب عمارة ، و عمارة الآخرة العقل ، و لكلّ امرئ عقيب ينسب إليه و يذكر به ، و عقيب الصّدّيقين الّذين ينسبون إليه و يذكرون به العقل ، و لكلّ سفر فسطاط ، « 410 » و فسطاط المؤمنين العقل . معانى اين حديث واضح است ، به ترجمه تطويل دادن وجه ندارد .
پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ أحبّ المؤمنين إلى اللّه من نصب نفسه في طاعة اللّه و نصح لعباده ، و كمل عقله و نصح نفسه فأبصر و عمل به أيّام [ 147 ] حياته ، فأفلح و انجح . اى ، دوستترين مؤمنان در حضرت حق تعالى آن است كه نفس خود را به طاعت وى نصب كند و ناصح بندگان وى باشد ، و عقل وى كامل بود ، و نصيحت نفس خود به جاى آرد و به چشم بصيرت بنگرد و بر مقتضى آن در مدت حيات خود كار كند ، پس به فلاح و نجاح رسد . و در حديث ديگر گفت : اتمّكم عقلا اشدّكم للَّه خوفا و أحسنكم فيما امر به و نهى عنه نظرا و ان كان أقلّكم تطوّعا . اى ، كامل عقلترين شما آن كس است كه ترس او از خداى - عز و جل - بيشتر است و نظر او در مأمورات و منهيات نيكوتر ، اگر چه تطوع « 411 » او اندكتر بود .
هامش
( 409 ) دعامه ، ركن ، ستون .
( 410 ) فسطاط ، خيمه .
( 411 ) تطوّع ، در فقه ، مستحبّى به جا آوردن ، كارى به قصد قربت و عبادت و نيكى انجام دادن .