خلق درجهء صايم قايم « 407 » يابد ، و كمال حسن خلق به كمال عقل تواند بود ، و چون آن حاصل شد ايمان كمال پذيرد ، و طاعت حق تعالى و معصيت دشمن او ، ابليس ، منتظم شود .
و بو سعيد خدرى از پيغامبر - عليه السلام - روايت كرد : لكلّ شيء دعامة و دعامة المؤمن عقله [ فبقدر عقله ] تكون عبادته . ا ما سمعتم قول الفاجر :
لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ
« 408 » . اى ، هر چيزى را ستونى است كه بدان قايم ماند ، و ستونى كه مؤمن بدان قايم ماند عقل اوست ، و عبادت او بر اندازهء عقل او باشد . و سخن اهل دوزخ كه قرآن حكايت مىكند دليل اين است .
و عمر - رضى اللّه عنه - از تميم دارى پرسيد كه مهترى نزديك شما چيست ؟ او گفت :
عقل . عمر تصديق فرمود و گفت : من از پيغامبر پرسيدم چنان كه از تو پرسيدم ، او هم بر اين جمله فرمود كه گفتى ، و گفت : من از جبرئيل پرسيدم او هم بر اين جمله جواب داد . و براء عازب - رضى اللّه عنه - گفت : روزى در حضرت پيغامبر سؤال بسيار رفت ، فرمود : يا ايّها النّاس انّ لكلّ شيء مطيّة ، و مطيّة المرء العقل ، و أحسنهم دلالة و معرفة بالمحجّة أفضلهم عقلا . اى ، هر چيزى را مطيهاى است ، و مطيهء مرد عقل اوست ، و هر كه عقل او بيشتر حسن دلالت و معرفت راه او را بيشتر .
و بو هريره گفت : چون پيغامبر از غزو احد مراجعت نمود ، شنيد كه مردمان مىگفتند :
فلان دليرتر از فلان است ، و فلان كفايتى بنمود كه جز او ننمود ، و امثال اين سخنان تقرير مىكردند .
فرمود : امّا هذا فلان علم لكم به . اى ، شما را از حقيقت اين ، علم نيست . گفتند : چگونه است آن ؟
فرمود : انّهم قاتلوا على قدر ما قسم اللّه لهم من العقل ، و كانت نصرتهم و نيّتهم على قدر عقولهم فأصيب منهم من [ أصيب ] على منازل شتّى فإذا كان يوم القيامة اقتسموا المنازل على قدر نيّاتهم و قدر عقولهم . اى ، قتال ايشان بر اندازهء نصيب ايشان بود از عقل كه از قسمت بارى تعالى يافته بودند ، و نصرت و نيت ايشان بر اندازهء عقلهاى ايشان ، و بر منازل مختلف شهادت يافتند ، و چون روز قيامت باشد بر اندازهء نيتها [ 146 ] و عقلها منازل را قسمت كنند .
و براء عازب از پيغامبر روايت كرد : جدّ الملائكة و اجتهدوا في طاعة اللّه بالعقل و جدّ المؤمنون من بنى آدم على قدر عقولهم فأعملهم بطاعة اللّه أوفرهم عقلا . اى ، ملايكه جد و اجتهاد در طاعت خداى - عز و جل - به عقل كردند ، و مؤمنان بنى آدم بر اندازهء عقلهاى خود جد نمودند ، پس هر كه
هامش
( 407 ) صايم قايم ، روزه دار نماز گزار ( روزه دار به روز و برپا كنندهء نماز به شب ، شب زندهدار به عبادت ) .
( 408 ) ملك 67 - 10 .