گردانيدن به اظهار ظلم و تقبيح فعل ايشان . و در روندهء بر ايشان يا به تجمل ايشان التفات نمايد و بدان سبب نعمت خداى را بر خود حقير داند ، و يا از انكار بر ايشان ساكت باشد و بدان مداهن شود ، و يا براى خشنودى و تحسين حال ايشان در سخن تكلف كند و آن دروغ صريح باشد ، و يا طمع دارد كه چيزى از مال ايشان به دو رسد و آن حرام بود . و در كتاب « حلال و حرام » بخواهد آمد آن چه روا باشد از مال سلاطين گرفتن و آن چه روا نباشد ، از ادرارات و صلات و غير آن . و در جمله ، مخالطت ايشان كليد چند بدى است ، و طريق علماى آخرت احتياط است .
و پيغامبر - عليه السلام - فرموده است : من بدا جفا ، و من اتّبع الصّيد غفل ، و من اتى أبواب السلاطين افتتن . اى هر كه در باديه باشد جافى شود ، و هر كه پسر وى صيد كند غافل گردد ، و هر كه بر در سلطان رود در فتنه افتد . و فرموده است : سيكون عليكم أمراء تعرفون منهم و تنكرون ، فمن انكر فقد برئ ، و من كره فقد سلم ، و لكن من رضى و تابع أبعده اللّه . اى ، بر شما اميرانى خواهد بود كه كارهاى معروف و منكر خواهند كرد ، پس هر كه انكار كند از ايشان بيزار بود ، و هر كه كاره بود سلامت يابد ، و لكن هر كه راضى شود و متابعت نمايد خداى - عز و جل - وى را هلاك گرداند .
گفتند : پس ايشان را بكشيم ؟ فرمود : لا ، ما صلّوا . اى ، ما دام كه نماز مىگزارند ، نه .
و سفيان گفت : در دوزخ واديى است كه در آن ساكن نشوند جز عالمانى كه بر پادشاهان بسيار روند . و حذيفه گفت : بپرهيزيد از موافقت فتنهها . گفتند : موافقت فتنهها كدام است ؟ گفت :
درهاى اميران ، يكى از شما بر امير رود و او را به دروغ تصديق كند ، و چيزى كه در او نيست بگويد .
و انس از پيغامبر - عليه السلام - روايت كرد كه العلماء أمناء الرّسل على عباد اللّه ما لم يخالطوا السّلطان ، فإذا فعلوا ذلك فقد خانوا الرّسل فاحذروهم و اعتزلوهم . اى ، عالمان امينان پيغامبرانند بر بندگان خداى تا آن گاه كه با سلطان نياميزند ، و چون بياميختند پيغامبران را خيانت كرده باشند ، پس از ايشان حذر كنيد و دور باشيد .
و اعمش را گفتند : علم را احيا كردى [ 116 ] به سبب كثرت شاگردان كه از تو علم مىآموزند . گفت : تعجيل مكنيد ، يك ثلث پيش از كمال تعلم به آخرت روند ، و يك ثلث سلطان را لازم گيرند و ايشان بترين خلق باشند ، و از ثلث باقى جز اندكى رستگار نباشند . و براى اين سعيد مسيّب گفت كه چون عالم را بينيد كه بر امرا مىرود از او احتراز كنيد كه او دزد است . و
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 158
مساهمون: الغزالي
ص١٥٨