كه بر اين امت مىترسم منافق بسيار دان است . گفتند : چگونه بسيار دان بود ؟ گفت : عليم اللّسان جاهل القلب و العمل . اى ، به زبان بسيار دان بود و به دل و عمل نادان . و حسن گفت : از آن جمله مباش كه علم علما و طرايف حكما جمع كنند و در عمل چون سفيهان باشند . و مردى بو هريره را گفت : مىخواهم كه علم آموزم و از اضاعت آن مىترسم . فرمود : كفى بتركك العلم اضاعة له . ترك تو علم را اضاعتى تمام است براى آن . و إبراهيم [ عقبة ] « 271 » را پرسيدند : كدام كس پشيمانتر ؟
گفت : در دنيا نكويى كننده به جاى « 272 » ناسپاس ، و به وقت مرگ عالم مقصر .
و خليل احمد گفت : مردان چهار قسماند :
يكى آن كه بداند و بداند كه مىداند . او عالم است ، پسرو او باشيد .
و دوم آن كه بداند و نداند كه مىداند . او خفته است ، وى را بيدار كنيد .
و سوم آن كه نداند و داند كه نمىداند . او مسترشد است ، وى را بياموزيد .
چهارم آن كه نداند و نداند كه نمىداند . او جاهل است ، دست از او برداريد .
و ثورى گفت : علم عمل را آواز دهد ، اگر اجابت كرد فهو المراد ، و الا برود . و ابن المبارك گفت : مرد عالم است تا در طلب علم است ، و چون پنداشت كه عالم شد جاهل باشد . و فضيل گفت : مرا بر سه كس رحمت آيد : عزيزى كه خوار شود ، و توانگرى كه درويش گردد ، و عالمى كه دنيا از وى بازى آورد ، « 273 » و اين بيت روايت كردهاند :
عجبت لمبتاع الضّلالة بالهدى * و من يشترى دنياه بالدّين اعجب
اى ، خريدار گمراهى به راه راست عجيب است ، و خريدار دنيا به دين عجيبتر .
و پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ العالم يعذّب عذابا يطيف به اهل النّار استعظاما لشدّة عذابه .
عالم را عذابى كنند كه اهل آتش گرد وى در آيند ، به طريق استعظام و تعجب از سختى عذاب وى .
و بدين عالم فاسق را خواسته است .
و اسامة بن زيد از وى « 274 » روايت كرد : يؤتى بالعالم يوم القيامة فيلقى في النّار فتندلق أقتابه فيدور بها كما يدور الحمار في الرّحى فيطوف به اهل النّار فيقولون : مالك ؟ فيقول : كنت آمر بالخير و لا آتيه ،
هامش
( 271 ) در شرح زبيدى : إبراهيم عتبه ، در نسخهء مجلس : إبراهيم عيينه . دربارهء إبراهيم عقبه رجوع كنيد به لسان الميزان ، ج 1 ، ترجمهء 228 .
( 272 ) به جاى ، در حق .
( 273 ) دنيا با وى بازى كند .
( 274 ) پيغامبر .