و اما آن چه از بو يزيد بسطامى حكايت مىكنند درست نيست . و اگر از او شنيده باشند ، شايد كه بر سبيل حكايت مىگفت از حق تعالى در اثناى سخنى كه آن را با خود مكرر مىكرد ، چنان كه اگر از وى شنيده شود كه مىگويد :
إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي .
« 144 » و نشايد كه آن خبر از او جز بر سبيل حكايت مفهوم كرده شود .
نوع دوم سخنان نامفهوم است كه آن را ظاهرهاى معجب و عبارتهاى هايل باشد و در آن منفعتى نبود . و آن دو گونه است . يكى آن كه گوينده را هم مفهوم نباشد ، بل آن را باز گرداند از خبطى كه در عقل وى باشد و تشويشى كه در حال وى بود ، به سبب آن چه سخنى شنيده باشد و به به معنى آن محيط نشده ، و بيشتر اين باشد . و دوم آن كه مفهوم باشد ، و لكن بر تفهيم آن قادر نبود و به عبارتى كه بر ضمير وى دليل كند ايراد نتواند كرد ، بدانچه ممارست وى در علم اندك باشد و معانى ألفاظ خوب بيان كردن نداند . و اين جنس را از سخن فايده نيست ، مگر آن كه دلها را مشوش كند و عقلها را مدهوش و ذهنها را حيران ، يا باعث باشد بر آن كه معنيهايى از آن مفهوم كرده شود كه بدان ألفاظ آن را نخواهند ، و مفهوم هر كسى [ بر ] مقتضى هوى و طبع او بود .
قال - عليه السلام : ما حدّث أحدكم قوما بحديث لا يفهمونه الاّ كان فتنة عليهم . [ 63 ] هيچ كس از شما با گروهى حديثى كه مفهوم ايشان نباشد نگفت كه نه فتنه شد بر ايشان .
و قال - عليه السلام : كلّموا النّاس ما يعرفون و دعوا ما ينكرون ، أ تريدون أن يكذّب اللّه و رسوله ؟ اى ، با مردمان سخنى گوييد كه آن را بشناسند ، و آن چه نشناسند بگذاريد . ا « 145 » مىخواهيد كه تكذيب خدا و رسول او حاصل شود ؟ و اين در سخنى است كه گويندهء وى را مفهوم باشد و عقل شنونده بدان نرسد ، پس چگونه باشد در آن چه گوينده را هم مفهوم نبود ! پس اگر گوينده را مفهوم بود ، شنونده را نه ، ذكر آن روا نباشد .
و عيسى - عليه السلام - گفت : لا تضعوا الحكمة عند غير أهلها فتظلموها ، و لا تمنعوها أهلها فتظلموهم ، كونوا كالطّبيب الرّفيق يضع الدواء في موضع الدّاء . اى ، حكمت را به نااهل مدهيد كه بر حكمت ظلم باشد ، و از اهل آن باز مداريد كه بر ايشان ظلم بود ، چون طبيب رفيق باشيد كه دارو را به موضع درد مخصوص كند . و در روايتي ديگر آمده است : من وضع الحكمة في غير أهلها جهل ،
هامش
( 144 ) طه 20 - 14 .
( 145 ) ا ، آيا :