جانب بروكلمان در
ZA
، ضميمهى جلد 21 ، ( 1900 م ، ص 496 - 450 ) منتشر شده است . ارزشيابى و نخستين ترجمهى مواضعى از آن متن را ما مديون ويدمان ( « مطالبى در زمينهى علوم طبيعى در آثار ابن قتيبه » « 1 » ،
Beitr . z . Gesch . d . Nat . wiss . XLIII
، در :
SBPMS
، ارلانگن ، 47 / 1915 م / 120 - 101 ) هستيم . به اعتقاد ويدمان سخنان ابن قتيبه اغلب بهتر از گفتههاى جاحظ منظم و مرتب شدهاند .
همچنين نك : قسمت تاريخ طبيعى از « كتاب دانستنىهاى سودمند » از قرن نهم . عيون الأخبار ابن قتيبه . . . « 2 » ، ترجمهى كوپف ، ويرايش بودنهايمر و كوپف ، پاريس - ليدن ، 1949 م .
ابن قتيبه در عيون الأخبار از اين موارد بحث مىكند : « ويژگىهاى انسان . آنچه بعضى جانوران فاقد آنند . جانوران دورگه ( مشتركه ) . خصومت بين جانوران . ضرب المثلهايى كه مربوط مىشوند به جانوران . انعام ، جانوران دونده و آنچه كه در رديف آنهاست ، جانوران زير جداگانه مورد بحث قرار گرفتهاند : گرگ ، فيل ، يوزپلنگ ( « فهد » ) ، خرگوش ، ميمون ، خرس . شكار حيوانات وحشى ، شترمرغ ، پرندگان ، تخم ، خفاش ، پرستو ، سار ، عقاب ، لاشخور ، كلاغ سياه ، « قطا » ( مرغ سنگخوار ) « 3 » ، شكار پرندگان . حشرهها ( خزندگان ، موش ، موش كور ) ، گياهها ، سنگها ، « جن » ها ( ويدمان ، همان ، ص 102 - 101 ) .
مضامين جانورشناسى ، عمدتا از ديدگاههاى لغوى در كتاب ديگرى نيز كه منسوب به ابن قتيبه است ، يعنى كتاب الجراثيم مورد بحث قرار گرفته است ، دستنويس آن در كتابخانهى ظاهريه ، لغت 59 ( 220 گ ، ق 6 ه ) موجود است . اين كتاب را در مآخذ ذكر نكردهاند . نام مؤلف در خود متن به صورت « ابو محمّد عبد اللّه بن مسلم » ذكر شده است . بويژ كه با دقت بيشتر به اين نوشته پرداخته است ) موضوع مؤلف بودن ابن قتيبه را غير ممكن مىشمارد . امّا ايرادهايى كه وى وارد كرده آنچنان اطمينانبخش نيست كه ناگزير باشيم رأى او را بپذيريم « 4 » . فصل جانورشناسى آن چنين است : كتاب النعم و البهائم و الوحش و السباع و الطير و الهوام و حشرات الارض ، چاپ بويژ ، در :
MFO
، 3 / 1907 م / 144 - 1 ؛ دربارهى بحث وى راجع به مؤلف اثر ، نك :
MFO
، 7 / 1921 م / 310 - 305 .
هامش
( 1 ) ." Naturwi ssenschaftliches aus Ibn Qutaiba ".
( 2 ) .The Natural History Section from a 9 th century Book of Useful Knowledge'' . The c ? y u n al - Akhb r of Ibn Qutayba . . . .. ( 3 ) .Ardea stellaria.
( 4 ) . از جمله ايرادهاى وى يكى هم اين است كه در متن چنين يادداشتى آمده : « و لم يذكره الخليل و لا ابو عبيد عن احد من السلف و قد روى ابن قتيبه » . اينكه چنين اظهارنظرهايى از جانب راويان بعدى افزوده مىشوند ، به خودى خود مطلبى است بسيار واضح و آشكار .