نوشتههاى مجعول منسوب به بقراط را كه فقط در ترجمهى لاتينى باقى ماندهاند نيز مىتوان با اين ديدگاه مورد استفاده قرار داد .
تحقيقات دربارهى تاريخ پزشكى عربى هنوز تا آنجا دامنه نيافته كه بتوان از تأثيرات نوشتههاى بقراط سخن به ميان آورد . دربارهى بقراطىگرى عربها در اينجا تنها اين را مىتوان گفت كه كندى ( د : ح 260 ه / 873 م ) در همان اوان مقالهاى با عنوان الطب البقراطى تأليف كرد ( نك : ابن نديم ، 258 ) و اينكه معاصر وى حنين اين وظيفه را بر خود هموار كرد كه مقدارى از نوشتههاى بقراطى را با عنوانهايى نظير شرح يا ثمار در اختيار محافل اسلامى بگذارد ( نك : ابن ابى اصيبعه ، 1 / 199 ) . در ميان پزشكان عرب ، به احتمال زياد ، رازى نخستين كسى است كه از نوشتههاى بقراط در مقياس گستردهاى براى تدوين و ترتيب نظام پزشكى خود سود جست و در كار طبابت هم اصول و مبانى بقراط را راهنماى خود قرار داد ( قس : نويبورگر ، 2 / 169 ) . ابو الحسن طبرى ( ق 4 ه / 10 م ، نك : پس از اين ، ص 434 ) ، « پزشك بالينى با تجربهى فراوان و طرز فكرى مستقل » ( نك : نويبورگر ، 2 / 210 ) مىپندارد كه نظريهى بقراطى را در المعالجات البقراطيهى خود به صورتى بهتر عنوان كرده است . از نظر على بن عباس مجوسى ، يكى از معاصران وى ، بقراط كه پيشواى اين فن و نخستين كسى بود كه آن را به صورت مكتوب درآورد ، آثار بسيارى در هريك از شاخههاى اين دانش تدوين كرد ؛ از جمله كتابى كه بسيارى از مطالب مورد نياز خواستاران اين فن در آن گرد آمده است و آن كتاب فصول است .
به آسانى مىتوان همهى اين آثار را به شكل يك كتاب درآورد كه شامل همهى مطالبى باشد كه براى رسيدن به كمال در اين فن بدانها نياز مىافتد . اما بقراط در اين كتاب و نيز در ديگر آثارش چنان به ايجاز پرداخته كه معانى بسيارى از سخنانش مبهم است و خواننده براى درك آن نياز به تفسير دارد ( كامل الصناعة ، به نقل از لكلر ، 1 / 84 - 383 ) « 1 » .
منابع : ابن جلجل ، 17 - 16 ؛ ابن نديم ، 88 - 287 ؛ مبشّر ، مختار الحكم ، 49 - 44 ؛ صاعد ، طبقات ، 28 - 27 ؛ ابن قفطى ، حكماء ، 95 - 90 ؛ ابن ابى اصيبعه ، 1 / 34 - 24 ؛ ونريش ، 114 - 95 ؛ لكلر ، 1 / 236 - 231 ؛ اشتاين اشنايدر ، در :
Virchow's Archiv
، 124 / 1891 م / 318 - 298 ؛ پوشمان / نويبورگر / پاگل ، 1 / 235 - 196 ؛ ليتره ، مجموعه آثار بقراط ، 10 - 1 ، پاريس ، 61 - 1839 م ؛ ديلس ، « دستنويسهاى پزشكان باستان ، قسمت اول ، بقراط و جالينوس . . . » « 2 » ، در :
Abh . d . Konigl . Pr . Ak . d . Wiss .
، 1905 م ، 1 / 57 - 3 ؛ مقالهاى بىامضا دربارهى بقراط ، در :
Realenzy .
، 8 / 2 ، 1913 م ، 52 - 1801 ؛ كارادووو ، در
EI 1
، 1 / 818 - 817 ؛ سارتن ، 1 / 102 - 96 .
هامش
( 1 ) . اين بخش از متن مستقيما از متن عربى كامل الصناعة ترجمه شده است . - ( مولوى ) .
( 2 ) ." Die Handschriften der antiken rtzte , I . Teil , Hippokrates und Galenos . . . " ..