7 مورد از جالينوس نام مىبرد « 1 » . از كتابى دربارهى قيافهشناسى از پولمون ( نك : پيش از اين ، ص 496 ) در سه موضع « 2 » در موضوع درمان و پرورش كبوتران نقل قول مىكند .
به هنگام داورى دربارهى اهميت كتاب الحيوان از نظر جانورشناسى هنوز هم بايد عمدتا به نتايج تحقيقات فان فلوتن رجوع كنيم . به اعتقاد وى جاحظ « وحدت موجود در طبيعت و ارزش يكسان همهى موجوداتى را كه در آن زندگى مىكنند ، براى مشاهدهگر ، به همان خوبى احساس كرده است كه هر دانشمند روزگار ما حس مىكند . . . . به همين دليل هم هست كه وى فقط به وصف پستانداران بزرگ نمىپردازد ، بلكه حتى به حشراتى مانند مگس ، پشه ، عقرب ، شپش نيز علاقهى ويژه نشان مىدهد . . . .
وى از فرق نهادن بين جانوران مفيد و مضر نيز روىگردان است ، زيرا گروه اخير ( هم ) از ديدگاهى والاتر مفيدند » « 3 » .
« انسان از نظر جاحظ جهان صغيرى است كه سراسر طبيعت در آن منعكس است » . « تمام ويژگىهايى كه در جهان جانوران به صورت متفرق وجود دارند ، در نزد انسان يكجا ديده مىشوند » .
« روابط نزديكى كه جاحظ بين انسان و جانوران مىديد ، خودبهخود وى را به عرصهى روانشناسى جانورى كشاند » « 4 » . « يك مسألهى بسيار مهم از نظر جانورشناسان عرب در عصر جاحظ توضيح عوض شدن هيئت آنها بود » « 5 » . فان فلوتن پس از بررسى توضيحات جاحظ مىگويد : « 6 » « در هر مورد توجه به اين امر اهميت دارد كه اين عرب قرن نهمى در طبيعت پيرامون خود به ارتباطات و مناسباتى پى برده است كه تازه قرنها بعد مىبايست پرتو بيشترى بر آنها افكنده شود » . « ردهبندى جاحظ در مورد جانوران ، همان ردهبندى بدوى عربى است . او خود به نقايص آن آگاه است ، ولى ناگزير بوده كه راه و رسم زبان رايج عصر را رعايت كند ، بدين معنى كه از تنظيم گروههاى طبيعى بيشتر چشم مىپوشد ، بدين دليل كه نامى نمىتواند بر آنها بگذارد . وى 4 گروه اصلى را تميز مىدهد : 1 . آنها كه بر پا راه مىروند ، 2 . پرندهها ، 3 . شناوران ، 4 . خزندهها » « 7 » . روىهمرفته در كتاب الحيوان از حدود 210 جانور سخن گفته مىشود . شمار نامهاى موجود در اين كتاب قدرى بيشتر است ، ولى اين نامها يا حاكى از يك حيوان معينى در مراحل مختلفند ، يا نامهاى گوناگون يك حيوانند » « 8 » .
جاحظ چند تكنگارى ديگر هم دربارهى موضوعات جانورى نوشته است ، كه از آن ميان مقالهى وى دربارهى قاطر به دست ما رسيده است .
منابع : ويدمان ، « مطالب داروينى در آثار جاحظ » « 9 » ، در
SBPMS
، ارلانگن ، 47 / 1915 م /
هامش
( 1 ) . همان ، 1 / 80 ؛ 3 / 365 ؛ 4 / 126 ؛ 5 / 327 ؛ 6 / 58 ؛ 7 / 24 ، 36 .
( 2 ) . همان ، 3 / 146 ، 269 ، 284 .
( 3 ) . فان فلوتن ، همان ، ص 32 .
( 4 ) . همان ، ص 34 .
( 5 ) . همان ، ص 39 .
( 6 ) . همان ، ص 41 .
( 7 ) . همان ، ص 42 .
( 8 ) . همان ، ص 44 .
( 9 ) ." Darwinistisches bei G h ? iz ? ".