به آنها پى مىبرد يا اصلا نمىتواند تشخيص دهد كه وى از مأخذى كتبى استفاده كرده است يا نه .
مثلا او در 30 مورد از كتابى از ارسطو كه دربارهى جانوران است نقل قول كرده كه اغلب آنها بلافاصله پس از ذكر عبارت « قال صاحب المنطق » مىآيند و تنها در بعضى از مواضع اين نقلقولها ذيل نام صريح مؤلف است . در بعضى از نقلقولهاى ديگر جاحظ « صاحب الكلب » « 1 » ، « صاحب الديك » « 2 » ، « صاحب الحمام » « 3 » ، « صاحب الفرس » « 4 » ، « صاحب الفيل » « 5 » ، « صاحب الغراب » « 6 » نام مىبرد .
ما بر اين گمانيم كه در اين موارد سخن از آن آثار جانورشناسى در ميان است كه در عصر جاحظ معروف بودهاند .
گهگاه جاحظ خود قرائنى به دست مىدهد در اين باره كه بعضى از مطالب مربوطه را از كتابى دربارهى سگ يا خروس و غير آنها برگرفته است . مثلا در جايى آمده « 7 » كه « صاحب الحمام » مىگويد : « انواع گوناگونى از كبوتران وجود دارند كه مصنفان كبوترنامهها دربارهى آنها بيش از نسبنامههايى كه به ابن كلبى ، شرقى بن القطامى ، ابو يقظان ، ابو عبيدهى نحوى ، دغفل بن حنظله و ديگران نسبت داده مىشود ، كتاب نوشتهاند » . پس ناگزير در زمان « صاحب الحمام » كتابهاى متعددى دربارهى اين مطلب وجود داشته است . در موضعى ديگر به نظر مىرسد جاحظ فصلى از كتاب مربوط به سگ را نقل به معنى كرده است ؛ جاحظ در اين مورد مىگويد كه مؤلف اشعار ، ضرب المثلها و چيزهايى از اين قبيل را در اثر خود آورده است « 8 » . در جاى ديگر جاحظ قصيدهى درازى را دربارهى شكار با سگ نقل مىكند كه « صاحب الكلب » آن را ان شاء كرده بوده است « 9 » . بدون شك اين ان شاء قصيدهى بلند را بايد نقل قول تلقى كرد . در اينجا متوجه مىشويم كه اين « صاحب الكلب » توصيفات ابو عبيدهى لغوى را باز مىگويد « 10 » . باز در موردى ديگر « صاحب الديك » مىگويد : « ما
هامش
( 1 ) . مثلا نك : الحيوان ، 1 / 228 ، 232 ، 245 - 244 ، 260 ، 276 ، 278 ، 283 ، 288 ، 296 ، 313 ، 352 ، 357 ، 380 ، 383 ؛ 2 / 10 - 5 ، 17 ، 86 ، 148 ، 151 ، 152 ، 153 ، 184 ، 192 ، 209 - 207 ، 211 ، 212 ، 216 ، 223 - 218 ، 255 ، 265 - 261 ، 277 - 276 ، 289 - 278 ، 294 - 293 ، 318 - 310 ، 359 ، 367 - 361 ، 367 به بعد ؛ 5 / 278 - 275 ، 311 ، 315 .
( 2 ) . الحيوان ، 1 / 222 ، 224 ، 226 ، 231 ، 254 ، 277 ، 280 ، 289 ، 290 ، 291 ، 295 ، 312 ، 316 ؛ 2 / 234 - 233 ، 258 ، 278 - 277 ، 292 - 291 ، 307 ، 309 ، 336 ، 356 ، 367 ؛ 3 / 189 ، 200 ، 253 ، 411 .
( 3 ) . الحيوان ، 2 / 160 - 156 ؛ 3 / 178 - 168 ، 186 - 178 ، 222 - 210 ، 257 - 256 ؛ 3 / 146 - 144 ، 200 - 195 ، 204 - 201 ، 209 ، 223 .
( 4 ) . الحيوان ، 7 / 140 .
( 5 ) . همان ، 7 / 139 .
( 6 ) . همان ، 3 / 446 - 444 .
( 7 ) . همان ، 3 / 209 .
( 8 ) . الحيوان ، 2 / 5 : « احتجاج صاحب الكلب بالأشعار المعروفة و الأمثال السائرة و الأخبار الصحيحة و الأحاديث المأثورة و ما اوجد العيان فيها و ما استخرجت التجارب منها من أصناف المنافع و المرافق و عن مواضع أخلاقها المحمودة و افعالها المرادة » .
( 9 ) . الحيوان ، 2 / 367 .
( 10 ) . همان ، 1 / 276 .