الف . بصره ) ، از لغويون اهل بصره ، كتابى به نام تسمية الخيول في الجاهلية و الإسلام تأليف كرد كه باقى مانده است ( براى اطلاعات دقيقتر نك : تاريخ نگارشهاى عربى ، ج 8 ) .
در مورد نقلقولهاى موجود در دميرى نك : دسومودى ، همان ، ص 17 .
35 / ابو حاتم سجستانى / 2262
سهل بن محمّد بن عثمان ( د : 250 ه / 864 م ، تاريخ 255 ه قابل قبول نيست ، نك : تاريخ نگارشهاى عربى ، ج 8 ، 3 . فرهنگنگاران عراق ، الف . بصره ) ، از لغويون بصرى بود . آثار زير را در زمينهى جانورشناسى - لغت تأليف كرد :
كتاب الوحوش ، كتاب الحشرات ، كتاب الإبل ، كتاب الجراد ( نك : ابن نديم ، ص 59 - 58 ) و كتاب الطير الكبير . كتاب اخير از جمله منابع كتاب حيات الحيوان دميرى ( 1 / 321 ، 370 ؛ 2 / 286 ؛ قس :
دسومودى ، همان ، ص 17 ) بوده است ؛ نقلقولهاى بيشتر در خزانه اثر بغدادى ( 1 / 394 ؛ 3 / 83 ، 206 ؛ 4 / 300 ) . كتاب الطير الكبير در كتاب صفات الجوارح و اصنافها كه مجهول المؤلف است و كتاب المصايد و المطارد اثر كشاجم مورد نقد قرار گرفته ، نك : مولر ، بازنامهها ، ص 59 ، 65 .
36 / جاحظ / 2263
ابو عثمان عمرو بن بحر ( ت : 163 ه / 780 م ، د : 255 ه / 868 م ، نك : تاريخ نگارشهاى عربى ، 2 / 698 ) يكى از برجستهترين مؤلفان آثار عربى در موضوعات مربوط به جانوران است ، هرچند كه وى در درجهى نخست اديب به شمار مىرود . علاقهى او به جانورشناسى ، و اصولا تمايل او به علوم طبيعى ناشى از بستگى او به معتزله است كه با الاهيات خاص خود كه مبتنى بر حكمت طبيعى است مىكوشيدند با افكار مانوى و كيش آتش به مقابله برخيزند . انديشهى آشتى الاهيات و حكمت طبيعى نقطهى بنيادين جاحظ در آثارش به شمار مىرود . « از ديدگاه ما دانشمند كسى است كه همان قدر كه از فلسفه مىداند از دين نيز بداند ، و تنها آنكس به حقيقت دست مىيابد كه هم در توحيد به يقين رسيده باشد و هم خواص درست طبائع را بشناسد ، و آنكس كه مىپندارد كه توحيد جز با انكار حقايق طبائع راست نيايد ناتوانى خود را از درك توحيد نشان مىدهد و همچنين آنكس كه مىپندارد كه طبائع در ميزان توحيد اعتبارى ندارد ناتوانى خود را از درك طبائع ثابت مىكند . . . » « 1 » .
تأكيد ويژه بر اهميت جنبههاى جانورشناسى كتاب بزرگ الحيوان جاحظ براى تاريخ علوم طبيعى عربها و عرضهى دانستنىهاى مربوط به علوم طبيعى در اين اثر ، دستاورد بزرگ فان فلوتن « 2 »
هامش
( 1 ) . ( ترجمه از متن عربى الحيوان ، كه با ترجمهى آلمانى ، با واسطهى ترجمهى هلندى ، كه شامل اضافاتى نيز هست ، تفاوت دارد . مولوى ) . الحيوان ، 2 / 135 - 134 ؛ فان فلوتن ، فيلسوف طبيعى عرب در قرن نهم( Ein arabischer Naturphilosoph im 9 . Jahrhundert )، ترجمه از هلندى ( با بعضى اضافات ) از رشر ، اشتوتگارت ، 1918 م ، ص 45 .
( 2 ) . در :T weemaandelijksch Tijdschrift، 1897 م ، نك : پانويس پيشين .