32 / مدائنى / 2259
اگر برحسب نقلقولهاى موجود در كتاب الحيوان جاحظ قضاوت كنيم ظاهرا جاحظ از اثرى از على بن محمّد بن عبد اللّه مدائنى مورّخ ( د : 235 ه / 850 م ، تاريخ 215 ه و 225 ه قابل قبول نيستند ، نك : تاريخ نگارشهاى عربى ، 1 / 445 ) كه در آن گويا بيشتر با لطيفههايى دربارهى حيوانات گرد آمده بوده ، استفاده كرده است . شهفور بن طاهر اسفراينى ( د : 471 ه / 1078 م ) متكلّم كه البته از مخالفان معتزله و در نتيجه مخالف و دشمن جاحظ بوده ، مدعى است كه جاحظ در كتاب طبائع الحيوان خود از ارسطو و كتاب منافع أصناف الحيوان مدائنى مطالب را سرقت كرده است ( نك : تبصير ، ص 77 ) .
منابع : جاحظ ، الحيوان ، 2 / 173 - 170 ، 217 ، 278 ، 353 ، 357 ؛ 3 / 427 ، 431 ، 467 ، 520 ؛ 7 / 24 ، 90 ، 233 ، 239 - 237 .
آثار :
ابن نديم ( ص 104 ) آثارى را به نام كتاب الخيل و كتاب المراعى و الجراد از مدائنى نام مىبرد .
همچنين نك : روسكا ، كيمياگران عرب ، 2 / 38 ؛ همو ، در :
Quell . u . Stud . z . Gesch . d . Nat . wiss . u . d . Med .
، 8 / 11 .
33 / ابو عبيد بن سلّام / 2260
قاسم بن سلّام هروى ( د : 224 ه / 838 م ، تاريخ نگارشهاى عربى ، ج 8 ، 3 . فرهنگنگاران عراق ، الف . بصره ) كه در زمينهى لغت التقاطى بود كتاب لغتى بسيار پرحجم تأليف كرد كه برحسب موضوع مرتب شده بوده ، به عبارت ديگر ، دايرة المعارفى با عنوان الغريب المصنّف . در اين كتاب از يك سو به كتاب الصفات نضر بن شميل متكى بوده كه آن هم ترتيب موضوعى داشت و ، از طرف ديگر از تكنگارىهاى ديگر به عنوان منبع استفاده كرد . متأسفانه كتاب او چون نقلقولها را به صورت مشروح نياورده است ، كمك چندانى به بازسازى منابع از دسترفتهى او نمىكند . فصلهاى مربوط به جانورشناسى - لغت كتاب او به قرار زيرند : كتاب الخيل ، كتاب الطيور و الهوامّ ، كتاب الإبل و نعوتها ، كتاب الغنم و نعوتها ، كتاب الوحش ، كتاب السباع ، قس : كتاب الغريب المصنّف از ابو عبيد و اهميت آن براى فرهنگنويسى ملى عرب « 1 » ، از رمضان عبد التواب ، مونيخ ( رسالهى دكترى ) ، 1962 م .
34 / محمّد بن حبيب / 2261
ابو جعفر بغدادى ( د : 245 ه / 860 م ، نك : تاريخ نگارشهاى عربى ، ج 8 ، 3 . فرهنگنگاران عراق ،
هامش
( 1 ) .Das K . al - Gar i b al - mus ? annaf von Ab c ? Ubaid und seine Bedeutung fr die nationalarabisch e Lexikographie.