پلينيوس اين مطلب هست « كه بعضى از پزشكان جوشاندهى مهر گياه مىدهند تا به هنگام بريدن يا سوزاندن بىحسى ايجاد كنند ؛ ولى در غير اين مورد بىحسى براى عمل جراحى در هيچيك از آثار پزشكان يونانى كه بهجا مانده ياد نشده است ، حتى در آثار سلسوس و پاولوس ، اين دو پزشك يونانى كه براى ما يك سيستم نسبتا كاملى از جراحى را باقى گذاشتهاند چنين چيزى نيست » . هيرشبرگ عللى را كه موجب شده على بن عيسى درحالىكه در دادن نسخه اينقدر دقيق است از گفتن اينكه چگونه بايد بيمار را بيهوش كرد ابا ورزيده ، بررسى كرده است . « چنين امرى مىتواند دو علت داشته باشد . يا لازم نبوده چنين چيزى بگويد زيرا جراحان دستاندر كار عصر او و محيط او اين را مىدانستهاند ؛ يا نمىخواسته آن را بگويد تا از سوءاستفادهى متقلبان جلوگيرى كند ، زيرا در هر حال اين امر خطرهايى در بر داشته است . از وسايلى كه در اختيار او بوده در ساير مواضع آثارش به اشاره ياد كرده است . 1 . . . . مصرف كردن شيرهى خشخاش انسان را مىخواباند ، 2 . در همانجا : به اين وسيله بيمار را در خواب كن كه به او داروى بيهوشكننده بدهى ، مانند مهر گياه و ترياك و از آن قبيل . . . » .
هيرشبرگ در مقايسهى على بن عيسى با حنين پيشرفت فوق العادهاى مىبيند . شايد بتوان مدعى شد كه « طى 800 سال پس از آن بهندرت كتابى درسى در زمينهى چشمپزشكى نوشته شده « 1 » كه با كتاب او برابر باشد يا از آن فراتر رفته باشد . به هر تقدير هرگاه ترجمههاى لاتينى آثار او كه زودهنگام انجام پذيرفت قابل استفادهتر بود و ، در نتيجه انتشار بيشترى مىيافت ، چشمپزشكى مغربزمين در اين دوران وضعى بهتر پيدا مىكرد و بيشتر مىتوانست براى بشريت مفيد باشد . بديهى است كه يك كتاب درسى چشمپزشكى بدون مدرسه ، و نقل شفاهى مطالب و آموزش عملى سودى ندارد . به هر حال ناگزيريم تا ابتداى ق 18 م فرود آييم كه نظريهى انكسار نور در چشم و شيشه به دست كپلر تكميل گرديد و از سوى پزشكان نيز رفتهرفته پذيرفته شد ، و از آن گذشته ، نبرد شديد بر سر اينكه مقرّ آبمرواريد در كجاست به سود حقيقت به پايان آمد و سرانجام كتابهايى بهتر از تذكرههاى ما دربارهى چشمپزشكى فراهم گرديد . و چنين است مقام على بن عيسى در تاريخ فرهنگ » .
منابع : ابن ابى اصيبعه ، 1 / 247 ؛ آسمانوس ، كتابخانهى شرقى « 2 » ، 2 ، رم ، 1721 م ، 445 ؛ بروكلمان 1 / 483 ؛ « تشريح چشم در تذكرة الكحالين يا يادداشتهاى عيسى بن على چشمپزشك » « 3 » ، در :
Janus
، 8 / 1903 م / 71 - 466 ؛ هيرشبرگ ، ليپرت و ميتوخ ، كتاب تذكرة الكحالين على بن عيسى ، از نسخههاى خطى عربى ترجمه و تفسير « 4 » ، لايپزيگ ، 1904 م ؛ هيرشبرگ ، كتاب راهنماى چشمپزشكى
هامش
( 1 ) . وى در اينجا يك مورد را استثنا مىكند : « هرگاه ما به حق از كتاب صلاح الدين كه پابهپاى آن مىآيد چشم بپوشيم » ( همان ، مقدمه ، ص سى و هفت ) .
( 2 ) .Bibliotheca orientalis.
( 3 ) ." Anatomie de I'Oeil de Tezkerath el - Kah ? h ? aline ou Memorandum des oculistes d'Issa ben Ali ". ( 4 ) .Ali ibn Isa . Erinnerungsbuch f u r Augen rzte aus arabischen Handschriften bers . u . erl .