همچنين يكى از نكات شايان توجه در شرح دوران دريافت و جذب [ دانشهاى يونانى ] ، موضوعى است كه مايرهوف بدان توجه كرده : آن نكته اين است كه على بن ربّن طبرى - پزشك سريانى - ايرانى معاصر ابن ماسويه نيز « ترجمههاى عربى حنين و شاگردانش » از آثار جالينوس را مورد استفاده قرار نداده ، بلكه نقلقولهاى وى از ترجمههاى سريانى اين آثار صورت گرفتهاند و خود وى آن [ نقلقولها ] را به صورت آزاد به عربى درآورده است « 1 » . در اينجا بايد به فرضيهى مهمى اشاره كنيم كه طبق آن گويا حنين و آنچه مكتب او خوانده مىشود ، اصطلاحات [ پزشكى ] عربى را به شكل نهايى وضع كرده بودند و تصور مىشود كه از اين طريق يك مبدأ زمانى براى تعيين تاريخ برخى واقعيات مربوط به تاريخ علم در جهان عرب در دست است « 2 » . دامنهى تحقيقات ما تا بدان جا پيش نرفته است كه بتوانيم به يقين بگوييم اصطلاحات عربى تا چه اندازه به دورهى بعد از حنين وابسته است . در رشتهى پزشكى ، مايرهوف قبلا با توسل به مثالى نشان داده است كه حتى قسطا بن لوقا ، كه او را يكى از وابستگان مكتب حنين مىشمارند ، از يكى از اين مجموعهى اصطلاحات تقريبا بهطور مستقل استفاده كرده است « 3 » . اين استقلال به اثبات رسيدهى قسطا وقتى اهميت بيشترى مىيابد كه به ترتيب منظمى كه وى براى خواندن آثار جالينوس فراهم آورده است دقت كنيم . در واقع خيلى آسانتر مىبود كه قسطا به ترجمهى حنين از اثر جالينوس به نام تكيه مىكرد ، يا عناوين عربى را از فهرست آثار جالينوس كه حنين آنها را ترجمه كرده يا از فهرستى كه حنين شخصا فراهم آورده است اختيار مىنمود .
جريان پذيرش و جذب پزشكى باستان و دورهى متأخر يونانى در نخستين نيمهى ق 3 ه / 9 م سخت تسريع شد ، بهخصوص در اثر سفارشها و كمكهاى مالى دولتمردان و مردان ثروتمندى كه تشنهى دانش بودند . در اين حال و هواى مساعد براى ترجمه حنين كه تازه 17 سال داشت ( يعنى ح 212 ه / 827 م ) توانست در كار ترجمه شركت جويد . در اواخر عمر حنين حدود 100 اثر از جالينوس ، همراه با آثار ساير پزشكان به دست او و شاگردان و خواهرزادههايش و كسان ديگر ترجمه شده بود . حنين نه تنها با ترجمههايش ، بلكه با حكّ و اصلاحها ، تلخيصها ، تفسيرها و تأليفاتش با عناوين جوامع ، تفسير ، ثمار ، تلخيص ، مسائل و غيره آثار پزشكان باستان را انتشار مىداد . وى به عنوان پزشك پيرو جالينوس بود . در آثار او هنوز اثرى از تلاش براى فراتر رفتن از نظام جالينوسى ديده نشده است . به عنوان چشمپزشكى كه نظريهى ارسطويى دربارهى روند ديدن را پذيرفته باز هم از جالينوس پيروى كرده است .
يك شخصيت مهم ديگر در كار ترجمه و انتشار پزشكى باستان ثابت بن قرّه يكى از معاصران جوانتر حنين است . قسمت اعظم آثار پزشكى وى از بين رفته و آنها كه به جا مانده چنانكه بايد
هامش
( 1 ) . نك :ZDMG، 85 / 1931 م / 62 .
( 2 ) . نك : كراوس ، 1 ، مقدمه ، صXLVIII.
( 3 ) . مايرهوف ، « دربارهى نوشتههاى اصيل و غير اصيل جالينوس ، براساس منابع عربى » ، در :SB Pr . Ak . W . , Philos - Hist . KL .، 1925 م ، ص 545 .