آثار :
[ 978 ] 1 . الف . الحاوى [ 5765 ]
دايرة المعارف بزرگ طبى ، كه قسمت اعظم آن از نقلقولهايى از آثار يونانى ، سريانى ، هندى و عربى تشكيل شده و بخشى از آن هم يادداشت تجربيات شخصى است ، على بن عباس مجوسى دربارهى كارى كه رازى در الحاوى انجام داده چنين اظهارنظر مىكند : « مشاهده كردم كه در آن از همهى آنچه مورد نياز پزشكان است ، يعنى بهداشت و درمان بيمارىها و ناخوشىهايى كه با دارو و خوراك درمانپذيرند و نشانههاى آنها ، ياد كرده و از ذكر چيزى از آنچه مورد نياز طالبان اين فن است ، غفلت نورزيده است ؛ اما دربارهى امور طبيعى مانند دانش اسطقسات و مزاجها و اخلاط و كالبدشكافى و جراحى چيزى نگفته ، و نيز آنچه را كه آورده ، بر پايهى نظم و ترتيب لازم و به شيوهى كتابهاى آموزشى نيست . همچنين آنگونه كه از دانش و شناخت او نسبت به فن پزشكى و تأليف كتاب مىسزد - زيرا من منكر فضل و دانش او در فن پزشكى و توانايى او در تأليف كتاب نيستم - كتاب خويش را به مقالات و فصول و ابواب گوناگون تقسيم نكرده است .
وى در وصف هريك از بيمارىها و علل و نشانهها و شيوهى درمان آنها ، سخنان هريك از پزشكان قديم و جديد ، از بقراط و جالينوس گرفته تا اسحاق بن حنين و پزشكانى را كه در فاصلهى ميان ايشان زيستهاند آورده و از ذكر چيزى از گفتههاى ايشان در اين باب فروگذار نكرده است .
بدينسان همهى كتابهاى پزشكى در اين كتاب وى گنجانده شدهاند . اما بايد دانست كه پزشكان حاذق و ماهر در وصف طبيعت بيمارىها و علل و نشانهها و شيوهى درمان آنها اتفاقنظر دارند و در ميان ايشان جز اندكى فزونى و كاستى يا در برخى الفاظ اختلافى نيست ، زيرا قوانين و شيوههايى كه براى شناخت بيمارىها و ناخوشىها و موجبات و درمان آنها به كار مىبرند ، شيوههاى عينا مشابهى است و وقتى چنين است ، چه حاجت كه سخنان پزشكان قديم و جديد را نقل و تكرار كند ، زيرا گفتههاى ايشان همانند است و هرگاه نيز برخى از ايشان در زمينهى كاربرد انواع داروها سخنى بر خلاف ديگران گفته باشند آن سخن به قواى داروها و فوايد آنها مربوط نمىشود ، مثلا به و گلابى و زالزالك ، يا زنجبيل و فلفل سياه و فلفل سبز گرچه از نظر نوع مختلفند ، از نظر قوا و فوايد مشابهند و تنها در شدت و ضعف با يكديگر تفاوت دارند پس شايسته آن بود كه تنها برخى از سخنان ايشان را نقل كند و به آنچه مورد نياز است اكتفا ورزد و گفتههاى دانشمندترين و پيشرفتهترين و خوشبيانترين و مجربترين ايشان در اين فن را راهنما قرار دهد تا حجم كتاب كمتر شود و كار تهيه و استنساخ آن آسانتر باشد و در نتيجه فراوانتر شود و در دسترس مردمان قرار گيرد . من تاكنون نسخ اين كتاب را تنها نزد دو تن از اهل علم و ادب ديدهام » « 1 » ( كامل الصناعة ، نك : لكلر ، 1 / 87 - 386 ) .
هامش
( 1 ) . ترجمهى مستقيم از عربى . در اين نقل قول مفصل از كامل الصناعة الطبية على بن عباس اهوازى متأسفانه يك نكتهى مهم و لازم حذف شده است . اهوازى در ميان همين سخنان مىافزايد كه شايد كتاب -