هنوز روشن نشده است كه بيرونى كداميك از كتابهاى سابور را در كتاب الصيدنهى خود مورد استفاده قرار داده ، قس : مايرهوف ، در :
Quell . u . Stud . z . Gesch . d . Nat . wiss . u . d . Med .
، 3 / 1933 م / 175 . پسر او كه رازى او را « ابن سابور الأوسط » مىنامد ، نيز كتابى با عنوان اقراباذين تأليف كرده است ؛ نقل قولى از آن در الحاوى ، 7 / 220 .
افزوده : « 1 »
كتابى از مؤلفى ناشناخته دربارهى داروهاى تركيبى با عنوان كتاب في صنعة الأدوية المركّبة المختارة اكنون در دستنويسى در برلين (
Ms . Or . Oct . 1839
، 148 گ ، ق 4 ه ، نك : زلهايم ، دستنويسهاى عربى ، موادى براى تاريخ ادبى عرب « 2 » ، ش 57 ) شناخته شده است . به رغم بحث و بررسى مشروح زلهايم در خصوص اين كتاب به نظر من رابطهى آن با كتاب الأقراباذين سابور بن سهل و با ترجمهى سريانى كتاب از مترجمى ناشناخته ( نك : پيش از اين ، ص 255 ) همچنان مبهم و ناروشن است . همانندى بسيار ميان عنوانهاى بابها و شروع آنها و حتى ميان شيوهى وصف در اين دو كتاب به واسطهى عاملى محدود شده و آن چگونگى بررسى موضوع و شرح و بسط آن است .
همانندى مذكور در شناسايى كتاب تعيينكننده نتواند بود ؛ در هر حال زلهايم نيز نتيجهاى نهايى در شناسايى آن به دست نمىدهد . با اين همه ، اگر نسخهى كاملى كه از كتاب سابور در كتابخانهى ملك ( در 17 باب ) موجود است مورد استفاده قرار گيرد ، ممكن است كه برخى از مسائل مطرح شده روشن گردد .
119 / كندى / 2122
در بين آثار چند جانبهى ابو يوسف يعقوب بن اسحاق بن صبّاح كندى ( د : ح 256 ه / 870 م ) كتابهاى پزشكى مقام برجستهاى احراز كردهاند . از بين ح 40 اثر پزشكى او تا همين اواخر تنها چند اثر معدود شناخته شده بودند و از آن ميان تنها يكى - و در عين حال ، تنها اثرى كه ترجمهى لاتينى آن هم در دست است ، دربارهى درجات داروهاى مركب - مورد تحقيق قرار گرفته است . او نيز مانند سلف خود جابر ( نك : پيش از اين ، ص 284 و بعد ) نظريهى جالينوس مربوط به طبائع و درجات را به داروهاى مركب منتقل مىكند و بر آن است كه به كمك قانون تصاعد هندسى - كه در اين مورد از جابر فاصله مىگيرد - مىتوان نسخهنويسى دقيق را پايهگذارى كرد . اين اثر اغلب پزشكان را تا دورهى رنسانس تحت تأثير قرار داده است ( نك : نويبورگر ، 2 / 167 ) . همين اواخر دو اثر ديگر كندى دربارهى داروهاى مخدر با تصحيح يا ترجمه در اختيار عموم قرار گرفت . امّا هنوز اهميت آن از نظر تاريخ پزشكى و داروشناسى عربى ارزيابى نشده است . در كتاب اختيارات يا اقراباذين ، كه در شمار منابع رازى است ، استناد به مراجع معتبر كهن عربى كه تاكنون كسى دربارهى آنها تقريبا چيزى
هامش
( 1 ) . از افزودههاى مندرج در انتهاى ج 5 .
( 2 ) .Arabische Handschriften , Materialien zur arabischen literaturgeschic hte.