اينكه پاك كردن دندانها با خلال ، از رسمهاى پيش از اسلام بوده است « 1 » . هرچند كتابهايى از نوع « طب النبى » تا مدتها هم به كلى اهميت خود را از دست نداده بود ، با اين وجود نزد پزشكان برجستهى قرنهاى بعد تقريبا هيچ اثرى از آن ديده نمىشود . بههرحال ، اطلاعات پزشكى آن دوره باز طى چند قرن در داروسازى به زندگى خود ادامه داد كه بخشى از آن از آگاهىهاى تجربى بدويان ناشى مىشد و بخشى ديگر در اثر تماس عربها با ساير اقوام متمدن توسعه و تحول يافته بود « 2 » . بهترين شاهد براى اهميت آن در پزشكى عربها كتاب الصيدنهى بيرونى است كه پيوسته در آن به اشعار ، مجموعهى اشعار و آثار لغتشناسانى كه داروشناسى عربهاى قديم را توصيف و تفسير كردهاند ، ارجاع داده شده است « 3 » .
همان گونه كه يادآور شديم ، منابع عربى نامهاى چند پزشكى را كه اندكى پيش از اسلام يا در صدر آن مىزيستهاند براى ما حفظ كردهاند . فعاليت پزشكى مردى به نام ابن حذيم كه پيش از اسلام مىزيسته با شعر يكى از شعراى دوران جاهليت و با ضرب المثلهاى عربها ثابت شده است ( نك :
پس از اين ، ص 273 ) . بين اين پزشكان متقدم عرب ، از همه مشهورتر ، حارث بن كلده ، از معاصران پيامبر ( ص ) ، بوده است . طبق روايات ، وى با مدرسهى ايرانى جندىشاپور در ارتباط بوده ، حتى در آنجا تحصيل كرده است . در منابع گفتگويى هم دربارهى مسائل پزشكى بين او و كسرى انوشيروان آمده است ( نك : پس از اين ، ص 273 و بعد ) . پيش از اين لكلر ( 1 / 28 ) نشان داد كه ابن سينا در كتاب پنجم قانون خود فرمول حبّى را مىشناسد كه به نام النضر ، يكى از معاصران حارث ناميده شده است ( نك : پس از اين ، ص 274 ) . خبر مربوط به حارث بن كلده را روزنتال موهوم مىشمارد « 4 » . ولى ، ظاهرا لكلر « 5 » ، ادوارد براون « 6 » و هولميارد « 7 » دليلى براى ترديد در آن نديدهاند . از آن فراتر ، هولميارد هنگام توصيف اوايل دوران پزشكى عربى به گزارشهاى روايتشده دربارهى مسموميتهاى ( عمدى ) كه علل سياسى داشتهاند تكيه مىكند .
هامش
-bei den muslimischen Volkern "در :Deutsche Monatsschrift f . Zahnheilk .، 36 / 1918 م ، 366 - 362 ؛ آرتلت ،Die Geschichte der Mundhygiene، فرانكفورت ، 1968 م ، ص 3 ، 8 - 7 .
( 1 ) . اشپيس ، همان ، ص 175 - 172 .
( 2 ) . قس : دوبلر ،" Die , , Materia Medica''unter den Muslimen des Mittelalters "، در :Sudhoffs Archiv، 43 / 1959 م / 331 .
( 3 ) . قس : مايرهوف ،" Das Vorwort zur Drogenkunde des Bern "، در :Quell . u . Stud . z . Gesch . d . Nat . wiss . u . Med .، 3 / 1933 م / 177 .
( 4 ) . در ملاحظاتى كه بر مقدمهى ابن خلدون ( ترجمه ) ، 2 / 373 ، نوشته است .
( 5 ) . همانجا .
( 6 ) . طب عربى ، ص 11 - 10 .
( 7 ) ." Mediaeval Arabic Pharmacology "، در :Proc . of the Roy . Soc . of Med . , Sect . Hist . of Med .، 29 / 1936 م / 10 - 1 .