از محتواى كتاب انتقال از قوه به فعل به خوبى برمىآيد كه اين كتاب در دورهاى تحرير شده كه مؤلف با پزشكى يونانى از طريق ترجمهها ، مستقيم و غير مستقيم ، تا حدودى آشنايى داشته ولى اطلاعات او در قياس با معلومات پزشكى پزشكان عرب قرنهاى بعدى هنوز در مرحلهاى ابتدايى بوده است . حتى كتاب السموم كه از جديدترين آثار مؤلف است نشان مىدهد كه آگاهىهاى پزشكى وى همواره در حال گسترش بوده است .
بخش پزشكى اين كتاب براى تاريخ پزشكى عربى اهميتى فوق العاده دارد ، زيرا كهنترين مطالب مربوط به پزشكى نظرى ، تشريح و چشمپزشكى به زبان عربى را ، كه بهجا مانده و ما از آنها آگاهى داريم ، در بر دارد . جابر از اين اصل كليشهوار در منابع پزشكى يونانى و بهويژه جالينوسى ، كه پزشكى به دو شاخهى عمدهى نظرى و عملى تقسيم مىشود ، آگاهى دارد . جابر اصطلاح خاص مربوط به آموزشهاى مقدماتى پزشكى عربى « المدخل » را به كار مىبرد . اما دو اصطلاح مربوط به اين نوشتهها ، يعنى « النظرى » و « العملى » كه مثلا در نوشتههاى حنين به صورت « العلم و العمل » ديده مىشوند ، در كتاب الاخراج جابر هم به صورت ابتدائى خود وجود دارد و در آنجا به صورت « نظر » و « عمل » آمده است « 1 » . اما در كتاب السموم ، كه از آثار بعدى جابر است ، كلمهى « العلم » جاى كلمهى « النظر » « 2 » را مىگيرد . جابر همچنين گزارش مىدهد كه تقسيم علم پزشكى را در كتاب الطب الكبير خود به تفصيل مورد بحث قرار داده است « 3 » .
وى در كتاب الاخراج به وضوح به هر دو كتاب جالينوس اشاره مىكند ، يعنى به كتاب كوچك و كتاب بزرگ او دربارهى نبض كه عناوين آنها را جابر نه مانند ترجمهى حنين يعنى كتاب النبض الكبير و كتاب النبض الصغير بلكه به سادگى كتابه الكبير [ في المجسّه ] و كتابه الصغير [ في المجسّه ] ذكر كرده است .
در كتاب الاخراج از انتقادى كه بعدها در كتاب البحث از جالينوس شد سخنى در ميان نيست ؛ بلكه جابر از وى تمجيد بسيار نيز مىكند و نظريهى او را دربارهى بيمارى مىپذيرد ولى بعدها - پس از طرحريزى نظريهى پيچيدهى شرايط تعادل خود - ديگر بدان دلبسته نيست . مبناى پزشكى در كتاب الاخراج همانند جالينوس پذيرش 4 كيفيت اوليه يعنى گرما ، رطوبت ، خشكى و سردى است .
از آن گذشته 4 عنصر وجود دارند : آتش ، آب ، هوا و خاك كه به صورت دو بخشى تركيب شدهاند ، مثلا آتش از گرما و خشكى ، هوا از گرما و رطوبت و غيره . به همين ترتيب هم اعضاى بدن انسان از مايعات اصلى يا اخلاط اصلى تشكيل شده است : خون ، صفرا ، سودا و بلغم . جابر ديگر وارد استنتاجهاى بعدى جالينوس و مبانى عددى وى در مورد نظريهى بيمارىها نمىشود ، و يا هنوز از عهدهى آن برنمىآيد . اما در مورد فيزيولوژى وى اختلافى با جالينوس مشهود است : وى به سه عضو
هامش
( 1 ) . متون( Textes )ص 49 : « الطب ينقسم قسمين : إلى نظر و إلى عمل و النظر ينقسم . . . » .
( 2 ) . نك : كتاب السموم ، متن عربى ، گ 77 ر .
( 3 ) . متون ، ص 56 .