آثار :
[ 548 ] الكنّاش [ 5335 ]
[ 549 ] كتاب التذكرة [ 5336 ]
ابن أبى اصيبعه از اين دو كتاب ، كه وى براى پسرش جبرائيل نوشته ، ياد مىكند .
نقلقولهاى بسيارى كه ظاهرا از كنّاش هستند در الحاوى آمده است . نك : همان ، 1 / 99 ، 116 - 115 ؛ 2 / 99 ، 185 ، 205 ، 235 ، 254 ، 270 ، 271 ؛ 4 / 116 ، 179 ، 188 ؛ 6 / 253 ؛ 7 / 41 ، 235 ؛ 8 / 59 ، 157 ؛ 9 / 127 ؛ 10 / 133 ، 204 ، 315 ؛ 11 / 66 - 65 ، 92 ، 252 ؛ 12 / 35 ، 197 ؛ 16 / 96 ، 115 ؛ 17 / 26 ؛ در بعضى از مواضع الحاوى ( 2 / 111 ، 146 ، 155 ، 202 ، 207 ) اين نام به صورت « ايشوع بخت » آمده است .
95 / جابر بن حيّان / 2098
دانشمندان قديم و دانشمندان جديد هيچكدام در تاريخ پزشكى عربى از جابر ذكرى نكردهاند .
كارهاى وى در زمينهى پزشكى در سايهى مقام برجستهى او در تاريخ كيميا قرار گرفته است . از دههى 20 قرن بيستم متوجه شدهاند كه جابر كيمياگر پزشكى را خارج از محدودهى فعاليتهاى علمى خود قرار نداده و حتى شمار كثيرى آثار پزشكى تأليف كرده است . آثار بهجامانده از وى - با توجه به اعتقاد ما به اصالت مجموعه آثار جابر - جاى ترديد باقى نمىگذارند كه ما در اين عرصه نيز با همان شخصيت ممتاز و شگفتانگيز سروكار داريم .
شيوهى بيان طبى در مجموعه آثار جابر به ما امكان مىدهد كه قرائن فوق العاده مهمى بر تحول سريع جنبههاى نظرى پزشكى عربى در ق 2 ه / 8 م به دست آوريم . در قديمترين تأليفات او مسائل پزشكى بسيار بهندرت و تنها به عنوان مكمل موضوع مورد بحث مطرح مىشود . در كتاب الحدود ، دربارهى تعريف علوم ، كه در زمرهى آثار اوليهى جابر است ، كيميا به عنوان مهمترين علم دنيوى مطرح مىشود . « از ساير رشتهها در كتاب الحدود بهندرت نامى به ميان مىآيد . آنها تنها به عنوان علوم كمكى و يا حد اكثر " چيزى نظير " آن مطرح مىشوند » « 1 » . در تأليفى ديگر ، در كتاب انتقال از قوه به فعل ( كتاب إخراج ما في القوة إلى الفعل ) ، كه بايد مدتى مديد پس از آن تأليف شده باشد ، پزشكى در رأس فهرست قرار مىگيرد و حتى بر كيميا هم پيشى مىجويد « 2 » . چون جابر در ابتداى دورهى ترجمهى علوم بيگانگان به عربى زندگى مىكند ، اين داورىهاى معارض از نظر سلسله مراتب علوم كاملا توجيهپذير است . كل مجموعه آثار وى ديگر جاى ترديد باقى نمىگذارد كه جابر ابتدا در درجهى نخست به كيميا پرداخته و سپس به علوم ديگر علاقهمند شده است « 3 » .
هامش
( 1 ) . كراوس ، در :Isis، 15 / 1931 م / 11 .
( 2 ) . همان ، ص 19 .
( 3 ) . كراوس كاملا به عقيدهى ديگرى است : « به نظر مىآيد كه جابر ، پيش از آنكه منحصرا به كيميا بپردازد ، در درجهى نخست پزشك بوده است » ( در :Isis، 15 / 1931 م / 19 ) .