منابع هندى خود گاه بهصورت « من كتاب الهند » « 1 » ، گاه هم به صورتهاى « الهندى ، من كتابه » « 2 » ، « من كتاب هندى » « 3 » ، « رأيت في كتب الهند » « 4 » ياد مىكند . نقلقولهاى رازى از آثار هندى بيشتر به داروهاى مخدر و معجونها مربوط مىشود .
آنچه مربوط به تأثير پزشكى هندى بر پزشكى عربى است ، ظاهرا همانطور كه مايرهوف پى برد ، خيلى زياد نيست « 5 » و بهطور عمده محدود به شناخت مواد مخدر است . در رسالههاى پزشكى عربى بسيارى از نامهاى هندى گياهان و داروها مطرح مىشود كه يونانيان از آنها خبر نداشتهاند « 6 » .
درحالىكه سريانىها اولين واسطه بين عربها و يونانىها بودند ، دانشمندان ايران و بهخصوص مدرسهى جندىشاپور ، كه باز خود تا اندازهاى اصل سريانى داشت ، نخستين ميانجىها بين آنان و هنديان بودند « 7 » .
بيرونى در كتابش دربارهى داروشناسى دربارهى پزشكى هندى مىگويد : « در ناحيهى مشرق به جز هنديان ملتى نيست كه به دانش علاقهمند باشد ، اما بهويژه اينگونه فنون ( پزشكى ) در نزد ايشان بر پايههايى غير از قوانين اهل مغرب ، كه ما با آنها آموخته شدهايم ، استوار است . افزون بر اين ، تفاوت ميان ما و ايشان در توجه به موضوع پاكى و ناپاكى ، مانع آميزش و معاشرت و تبادل نظر مىشود » « 8 » .
66 / كانكيه / 2069
وى با نام معرّب خود شاناق در آثار عربى به عنوان مؤلف چند اثر معرفى شده ، كه از آنها فقط يك كتاب دربارهى سموم برجا مانده است . مولر نخستين كسى است كه مسألهى اصالت اين كتاب و ردّپاى آن در نوشتههاى پزشكى عربى را طى مقالهى خود ، « منابع عربى دربارهى تاريخ پزشكى هندى » « 9 » (
ZDMG
، 34 / 1880 م / 544 - 501 ) مورد بررسى قرار داده است . طبق برداشت و ملاحظات وى ، ممكن نيست « چنين كتابى هيچگاه در هند نوشته شده باشد و ( بايد ) يادداشتهاى عربها را در اين مورد به دور افكند » . اما اين كتاب ، بههرحال ، « نشانههاى غير قابل انكار از بهرهجويى از يك فصل سوسروتا را در خود دارد » ( همان ، ص 544 ) . بر مبناى قسمتهايى از كتاب
هامش
( 1 ) . الحاوى ، 5 / 179 ، 6 / 214 ، 8 / 205 ، 12 / 219 .
( 2 ) . همان ، 6 / 47 ، 10 / 133 .
( 3 ) . همان ، 3 / 210 ، 6 / 30 ، 10 / 18 .
( 4 ) . همان ، 10 / 331 .
( 5 ) . مايرهوف ،" On the Transmission of Greek and Indian Science to the Arabs "، در :Isl . Cult .، 11 / 1937 م / 27 .
( 6 ) . مايرهوف ، همان ، ص 26 .
( 7 ) . قس : مولر ، « منابع عربى دربارهى تاريخ پزشكى هندى »" Arabische Quellen zur ) ( Geschichte der indischen Medizin "، در :ZDMG، 34 / 1880 م / 555 .
( 8 ) . نك : مايرهوف ،" Das Vorwort zur Drogenkunde des Ber u n "، در :Quell . u . Stud . z . Gesch . d . Nat . wiss . u . Med .، 3 / 1933 م / 195 .
( 9 ) ." Arabische Quellen zur Geschichte der Indischen Medizin ".