پيشگفتار
اندكى پس از چاپ نخستين جلد از كتاب تاريخ نگارشهاى عربى تصميم گرفتم كه در ترتيب اختيار شده تغييرى بدهم و در ساير جلدها ، ديگر مانند گذشته ، آثار دانشمندانى را كه در چند رشته تأليفاتى داشتهاند منحصرا در يكجا ذكر نكنم ، بلكه هركدام از آنها را در فصلهاى مربوط به آن رشته قرار دهم . به كار بستن اين طرح تازه پس از آشنايى بيشتر با موضوع و نگاهى جامعتر به حجم كارى كه در پيش داشتم ميسر گرديد ؛ اما تجديدنظر در جلد دوم تاريخ نگارشهاى عربى را كه دربارهى شعر ، نثر فنى ، فقه اللغه و ادبيات سرگرمكننده بود و من دستنويس آن را قبلا در 1964 م به پايان رسانده بودم به سود جلدهاى سوم و چهارم كه به پزشكى - داروسازى ( و داروشناسى و شناخت خواص داروها ) ، جانورشناسى - دامپزشكى ، كيميا - شيمى ، گياهشناسى - كشاورزى مىپردازد به بعد موكول كردم . تاريخ علوم طبيعى مادّهى تدريس من در سالهاى اخير بوده است . در نتيجه ، توانستهام آمادهسازى درسها و تهيهى فصول اين دو جلد كتاب حاضر را با يكديگر هماهنگ سازم .
در اصل چنين در نظر داشتم كه پيش از بخشهاى مربوط به هريك از عرصههاى علوم طبيعى و فلسفه ( تا ح 430 ه ) دو فصل ويژه قرار دهم و مىخواستم در آن فصلها به مسائل مربوط به پيدايش علوم طبيعى اسلامى - عربى و منابع آنها بپردازم و بكوشم روند فعاليتهاى ترجمه به زبان عربى را روشن كنم . همچنين بنابراين بود كه احوال مترجمان با آثارى كه ترجمه كردهاند در اين فصلها ذكر شود ، ولى چون به اين نتيجه رسيدهام كه تازه پس از اشتغال جدى به هر دانش و ترتيبى ، انسان ديدى تازهتر و اطلاعاتى بيشتر بهدست مىآورد و ذهن وى روشنتر مىشود ، ناگزير اين دو فصل نيز مىبايد پس از پرداختن به علوم طبيعى و فلسفه به رشتهى تحرير دربيايد . اين انديشه كه نمىتوان موادّى را كه قبلا در مورد چند عرصهى علمى گردآورى شده از خوانندهى مشتاق بيش از اين دريغ كرد و اين تجربه كه هرگاه بر حجم دستنويس افزوده شود بازبينى و اصلاح آن دشوار مىگردد ، مرا بر آن داشت تا دستنويسى را كه تاكنون فراهم آمده است انتشار دهم ، يعنى بدون دو فصلى كه آن را به عنوان مقدمه پيشبينى كرده بودم .
ممكن است نخست در نظر خواننده عجيب جلوه كند كه من دلايل تعيين تاريخ آثار متنازع فيه را