ب . منابع سريانى و ايرانى
سهم سورىهاى پيش از اسلام در تاريخ علوم طبيعى هنوز به اندازهى كافى بررسى نشده است .
اين نقش حتى در زمينهى علوم طبيعى نزد عربها مدتى دراز و در مناسبتهاى مختلف از طرف روسكا ، يكى از پركارترين مورّخان علوم طبيعى عربى ، مورد انكار قرار گرفت و دستكم گرفته شد .
به گمان وى شمال و مشرق ايران در تكوين علوم طبيعى عربى از همه بيشتر تأثيرگذار بودهاند .
موضعگيرى وى در برابر سورىها ناشى از تصورى بود كه او از پيدايش علوم طبيعى عربى ، بهخصوص كيميا داشت « 1 » . برداشت انكارآميز روسكا فقط به نقش سورىها در خارج از ايران محدود نبود ، بلكه دانشمندان يونانىنويس متأخر اسكندريه را نيز شامل مىگرديد . اين واقعيت كه از دانشمندان سورى پيش از اسلام در زمينهى علوم طبيعى مواد و مدارك اندكى در اختيار ماست ، به گمان من نبايد به زيان آنها ارزشيابى شود . آثار ايرانى و يونانى آن دوران نيز وضع متفاوتى ندارند .
از آن گذشته ، داورى دربارهى آثار و نوشتههاى آن محافل علمى در زمينهى علوم طبيعى كمى پيش از اسلام با نحوهى تاريخگذارى نوشتههاى مشكوك ، كه تاكنون معتبر بوده ، وضع نامساعدى دارند .
بديهى است كه هرگاه مثلا آثار « نبطى » كه توسط ابن وحشيّه به دست ما رسيده است ، به عنوان انتحال نوشتههاى سوريان متأخر پيش از اسلام شناخته شود ، براى بررسى مسألهى مورد بحث ما ، امكانات جديد بسيارى فراهم خواهد آمد .
برجستهترين چهره در ميان دانشمندان سورى بدون شك سرجس رأس عينى ( د : 536 م ) است كه با ترجمههاى متعدد خود از آثار بقراط و جالينوس نقش فوق العادهاى در تاريخ پزشكى دارد ؛ مىدانيم كه حنين بن اسحاق قسمتى از آن ترجمهها را اصلاح و به عربى ترجمه كرده است . تنها اندكى از ترجمههاى سرجس به زبان سريانى به دست ما رسيده است . قسمتهاى 8 - 6 ترجمهى او از « 2 » جالينوس به صورت كامل و قطعاتى از ترجمههاى « 3 » و « 4 » بهجا مانده است .
اشليمن ( شليمون ) و شمعون دانشمندان سورى هستند كه از آنان به عنوان مآخذ پزشكان پيشين عرب نام مىبرند . نفوذ يك كتاب پزشكى مجهول المؤلف ، كه به دست ما رسيده است ( نك : پس از اين ، ص 248 ) و بخش دوم آن به تأثيرات پزشكى ستارگان اختصاص دارد ، بهويژه بر روى پزشكان عربىنويس سريانى مانند على بن ربّن طبرى و يوحنّا بن ماسويه از نفوذ آن دو تن نيز بيشتر
هامش
( 1 ) . نك : مثلا روسكا ،Tabula Smaragdina، ص 173 - 167 .
( 2 ) . كتابخانهى بريتانياAdd . 14661 , 1005( ق 6 يا 7 ه ) ، نك : مركس ، در :ZDMG، 39 / 1885 م / 305 - 237 ؛ باومشتارك ، ص 168 .
( 3 ) . كتابخانهى بريتانياAdd . 17156 , 1005( ق 8 يا 9 ه ) .
( 4 ) . كتابخانهى بريتانيا 987 ، نك : باومشتارك ، ص 169 .