[ 501 ] 8 . كتاب الصفار و الحيّات و الديدان [ 5288 ]
دربارهى كرمهاى امعاء و نظاير آن . ابن نديم ( ص 293 ) ترجمهاى قديم از آن را ديده بوده است .
اسكندر اين اثر را به صورت نامهاى خطاب به دوستش تئودور نوشته است : ( نك :
پوشمان ، 2 / 589 - 586 ) .
در سرقات قسطنطين
( Contantinus )
با عنوان
Liber megatechni
، كه در واقع همان ترجمهى لاتينى ابن جزّار است ، از اسكندر ترالسى در كنار ساير نويسندگان به عنوان منبع ياد مىشود ( قس :
شيپرگس ، جذب ، ص 42 - 40 ) .
43 / آئتيوس آمدى / 2046
عربها آئتيوس را به صورت « اطيوس الآمدى » مىشناختند . وى در آغاز ق 6 م در آمد زاده شد ، در اسكندريه تحصيل كرد و بعد در سمت پزشك در دربار ژوستينيان اول به سر برد . به احتمال بسيار اثر گردآورى شدهى 16 جلدى او قدرى دير به دست عربها رسيده است ، زيرا پيشينيان و حتى رازى ( در الحاوى ) از وى ذكرى نمىكنند « 1 » . ابن نديم هم او را نمىشناسد . اما در عوض بيرونى بدون ذكر عنوانهاى كتاب در كتاب الصيدنة از او ياد مىكند ( گ 12 پ ، 18 پ ، 42 پ ) . وى در كتاب الجماهر به ما مىگويد كه اثر آئتيوس را ابن خمّار ( ق 4 ه / 10 م ) به عربى ترجمه كرده است ( نك : م . ى . هاشمى ، « منابع يونانى كتاب الجماهر بيرونى » « 2 » ، در :
Ann . arch . de Syrie
، 15 / 1965 م / 45 ) . براى نخستين بار در كتاب ابن ابى اصيبعه ( 1 / 109 ) از عنوان ترجمهى عربى آن ، يعنى باقوقيا ، آگاه مىشويم . خليفة بن ابى المحاسن چشمپزشك ، از اين اثر ، در ميان منابع كتاب خود با نام كتاب الكافى في الكحل ، ياد مىكند ( نك : هيرشبرگ ، چشمپزشكان عرب ، 2 / 159 ) . بر پايهى حدس هيرشبرگ ، عربها نسخهى ويژهاى به زبان عربى از 7 كتاب او در چشمپزشكى در اختيار داشتهاند ( نك :
Archiv f . Augenheilkunde
، 85 / 1919 م / 160 ) .
منابع : لكلر ، 1 / 265 ؛ ولمان ، در :
Realenzy .
، 1 ، 1 ، 1893 م ، 4 - 703 ؛ نويبورگر ، 2 / 9 - 104 ؛ گورلت ، تاريخ جرّاحى ، 1 / 555 - 544 ؛ ديلس ، 2 / 7 - 5 ؛ سارتن ، 1 / 435 - 434 .
هامش
( 1 ) . ظاهرا نام آئتيوس در ترجمهى لاتينى كتاب المنصورى آمده است . بايد بررسى شود كه آيا رازى واقعا از اين آئتيوس نام برده يا نه .
به نظر من اين نقل قول در الحاوى ( 20 / 518 ) « و قال بعض القدماء و هو انطيلش الآمدى » نه به آئتيوس ، بلكه به آنتيلس مربوط است .
( 2 ) ." Die griechischen Quellen des Steinbuches von al - Beruni ".