شرح تركيب آن داروها دربارهى اثر هريك در هر بيمارى سخن بگويد ، بلكه تقسيمبندى خود را بر پايهى اندامهايى كه دچار بيمارى شدهاند نهاده و از سر آغاز كرده تا به پايينترين اندام رسيده است .
سرجس اين كتاب را ترجمه كرد و من نيز آن را در دوران خلافت امير متوكل ، براى يحيى بن ماسويه ترجمه كردم و حبيش از روى ترجمهى من براى محمّد بن موسى به عربى درآورد » ( ترجمههاى آثار جالينوس ، ش 79 ) .
يعقوبى هم اين كتاب را مىشناخته ، ولى با عنوان قوى الأدوية المركبة ( نك : كلامروت ، در :
ZDMG
، 40 / 1886 م / 630 ) ، و به احتمال زياد در ترجمهاى قديمتر . اين كتاب را پزشكان عرب اغلب برحسب اجزاى آن ، و فى المثل به صورت كتاب قطاجانيس و كتاب الميامر نام مىبرند . اين عنوان اخير را جابر بن حيان نيز مىشناخته است ( نك : كراوس ، 2 / 326 ) .
ابن ابى اصيبعه ( 1 / 98 ) مىگويد : « در روزگار من اين هر دو كتاب را فقط جدا از هم مىتوان يافت ، كتاب نخستين را با عنوان في تركيب الأدوية على الجمل و الأجناس يا كتاب قطاجانيس در 7 « مقالات » ، كتاب دوم با عنوان في تركيب الأدوية بحسب المواضع يا كتاب الميامر در 10 « مقالات » .
اين هم امكان دارد كه اسكندرانىها پس از اينكه در اين كتاب و كتابهاى ديگر تحقيق كردهاند اين دو بخش را از يكديگر جدا كرده باشند .
نسخه : قسمت اول با عنوان كتاب تركيب الأدوية بحسب المواضع الآلمة يا الميامر ، سراى ، احمد سوم ( 1 ) 2079 ( كامل ، در 10 رساله ، 276 گ ، ق 8 ه ، قس : فهرست ، 3 / 801 ؛ فهرس المخطوطات ، 3 ( 2 ) / 46 ) ؛ اسكوريال 795 ( رسايل چهارم ، پنجم ، ششم ، ق 8 ه ) ؛ همان 801 ( رسايل پنجم ، ششم ، هفتم ، هشتم ، نهم ، دهم ، كه بعضى از آنها ناقصند ، 630 ه ) ؛ پاريس 2856 ( قطعهاى از آن ، 71 گ ، ق 10 ه ، نك : واژدا ، 474 ) ؛ كليولند ، كتابخانهى پزشكى ارتش ( 938 ه ، نك : فهرست ، ص 310 ؛ نيز نك :
Bull . of Hist . of Med .
، 11 / 1942 م / 210 ؛ ك . عوّاد ، در : سومر ، 7 / 1951 م / 40 ) ؛ قاهره ، الازهر ، طب ( 2 ) 82 ( 40 گ ، ق 12 ه ) ؛ همچنين « 1 » دستنويسى از كتاب تركيب الأدوية در كتابخانهى خصوصى نصيرى در تهران ، ش 214 ، موجود است ( اطلاعات دقيقترى از آن ندارم ، ولى نسخهاى است پر حجم ) .
نقلقولها در الحاوى ، 1 / 14 ، 119 ، 224 ، 231 ، 275 - 273 ، 280 ؛ 2 / 3 - 2 ، 8 - 4 ، 9 ، 11 ، 55 - 54 ، 58 ، 76 ، 81 ، 84 ، 100 ، 148 ، 154 ، 168 ، 171 ، 196 ، 210 ، 245 ، 254 ؛ 3 / 10 - 5 ، 15 ، 47 - 44 ، 55 ، 60 ، 62 - 61 ، 84 ، 92 ، 93 ، 128 - 127 ، 138 - 136 ، 144 ، 158 - 157 ، 188 - 184 ، 220 - 218 ، 275 - 271 ؛ 4 / 2 ، 64 ، 76 ، 79 ، 132 ؛ 5 / 32 ، 74 ، 95 ، 108 ، 113 - 112 ، 131 ، 150 - 149 ، 164 ، 174 ، 181 - 180 ، 195 ، 218 ، 233 ؛ 6 / 83 ، 180 ، 188 ، 207 ؛ 7 / 55 ، 119 - 115 ، 159 ، 164 - 163 ، 231 - 230 ، 256 - 255 ، 277 ، 278 ، 312 ؛ 8 / 8 ، 45 ، 46 ، 47 ، 78 ، 86 ، 109 ، 144 ، 165 ، 171 ، 208 ؛ 9 / 188 ؛ 10 / 7 ، 40 - 39 ، 43 ، 54 ، 93 - 92 ، 142 ، 240 - 239 ؛
هامش
( 1 ) . از افزودههاى مندرج در انتهاى ج 5 .