من اجناس النبض ، الاسباب الفاعلة لاصناف النبض ، تقدمة المعرفة ) « 1 » با عناوين دستنويسهاى موجود و همچنين عناوين ابن نديم تفاوت دارند ( نك : كلامروت ، در :
ZDMG
، 40 / 1886 م / 620 ) .
نسخه : آكسفورد ، بادليان ( گزيدههايى از 4 قسمت ، نك : نيكل ، 333 ) ؛ گوتا 1904 ( ناقص ، 207 گ ، 1163 ه ) ، 1905 ( سومين رساله ، 126 گ ) ؛ تهران ، دانشگاه ، 2408 ( رسالههاى دوازدهم تا شانزدهم ، 170 گ ، ق 5 يا 6 ه ، نك : فهرست ، 9 / 1034 ) ؛ تهران ، مجلس 3974 ( گ 273 - 147 ، ق 11 ه ، قس :
نجمآبادى ، مؤلفات . . . الرازى ، ص 129 ) ؛ اياصوفيه 3593 ( قطعهاى از آن ، القول لجالينوس في حدود المجسّة ؛ گ 99 ر - 98 پ ، ق 6 ه ، قس : ريتر - والتسر ، ص 814 ، كه در آنجا اين قطعه به صورت نوشتهاى ناشناس معرف مىشود ) ؛ همچنين « 2 » تهران ، مجلس ( 2 ) 3999 ( ق 12 ه ، به اضافهى جوامع الإسكندرانيين ، نك : فهرست ، 10 ( 4 ) / 2219 - 2218 ) .
نقلقولهاى الحاوى : 1 / 187 ، 202 - 201 ؛ 4 / 36 ، 37 ، 90 ، 162 ، 223 - 222 ؛ 5 / 107 ؛ 6 / 234 ؛ 7 / 46 ، 142 ، 268 ؛ 14 / 18 - 17 ، 126 ، 127 ، 128 ، 166 ؛ 15 / 153 ، 176 ؛ 17 / 22 ، 38 - 37 ؛ 18 / 128 - 127 ، 143 - 142 . رازى ، گذشته از آن ، رسالهى اول را « اصناف النبض » مىنامد ( الحاوى ، 16 / 220 ؛ 19 / 42 - 41 ) .
در بين آثار رازى كتابى است به نام :
[ 216 ] إختصار كتاب النبض الكبير لجالينوس [ 5004 ]
كه احتمالا در مجموعهى تهران ، مجلس 6217 ، موجود است ( 151 گ ، 1073 ه ، نك : فهرست ، 18 / 198 ؛ قس : نجمآبادى ، همان ، ص 127 ) .
افزوده : « 3 »
اختصار كتاب النبض الكبير ( تلخيص ) از محمّد بن زكرياى رازى در دست است : تهران ، مجلس 2808 ( 151 گ ، 1073 ه ، اين همان نسخهاى است كه در فهرست ، 18 / 198 ، ذيل شمارهى ديگرى ثبت شده است ، نك : فهرست ، 10 ( 1 ) / 92 - 91 ، 19 / 198 ) .
همچنين ( گزيدهاى از كتاب مبانى دربارهى نبض ، نك : كوهن ، 9 / 549 - 431 ؛ ديلس ، 1 / 89 ) را پزشكان عرب مىشناختهاند ؛ ولى آن را مجعول مىشمردهاند . حنين اين مطلب را به بهترين صورت بيان كرده است : « تلخيص كتاب بزرگ او دربارهى نبض . - جالينوس مىگويد كه كتاب بزرگ خود دربارهى نبض را در يك مقاله تلخيص كرده است . من مقالهاى به زبان يونانى ديدهام كه به چنين چيزى شباهت دارد ، اما نمىتوانم بپذيرم كه جالينوس آن را نوشته باشد . زيرا همهى مطالبى را كه در زمينهى نبض مورد نياز است در بر ندارد و مقالهى خوبى هم نيست . ممكن است جالينوس وعده كرده باشد چنان مقالهاى فراهم كند و فرصت اين كار را نيافته باشد و دروغپردازى كه از آن وعده و وفا نكردن به آن ، آگاهى يافته ، به جعل آن مقاله پرداخته ،
هامش
( 1 ) . كذا في المتن ؛ اما چنانچه ملاحظه مىشود ، تنها از سه بخش نام برده شده است . ( مولوى ) .
( 2 ) . از افزودههاى مندرج در انتهاى ج 5 .
( 3 ) . از افزودههاى مندرج در انتهاى ج 5 .