880 - 836 ؛ 7 / 41 - 1 ، 84 - 42 ، 272 - 85 ؛ ديلس ، 1 / 80 - 78 ؛ اشتاين اشنايدر ، ش 9 ؛ شوبرينگ ، ص 43 ) .
حنين دربارهى محتوا ، مقدمه و ترجمه چنين مىگويد : « اين كتاب شامل 6 مقاله است كه در يك مجموعه گردآورى شدهاند و اينها از مقالاتى هستند كه لزوما بايد پيش از كتاب حيلة البرء خوانده شوند . جالينوس آنها را در يك كتاب قرار نداده و عنوان واحدى نيز بر آنها ننهاده است ، اما اسكندرانىها آنها را در يك مجموعه گردآوردند و يك عنوان واحد ، يعنى كتاب العلل بر آن نهادند ، يعنى نامى بر كتاب نهادند كه قسمت عمدهى محتواى كتاب را در بر مىگيرد . سريانىها عنوان غريبترى بر آن نهادند كه از آنچه لازم مىنمود ناقصتر بود ، يعنى آن را كتاب العلل و الأعراض ناميدند . اگر قصد ذكر عنوان كاملى را داشتند بايد افزون بر دو واژهى علل و اعراض ، واژهى امراض را نيز در عنوان ياد مىكردند . اما جالينوس عنوان مقالهى نخستين از ميان اين 6 مقاله را « فى أصناف الأمراض » نهاده است و در آن ، شمار اجناس بيمارىها را ذكر كرده و هريك از آنها را به انواع آن تقسيم كرده ، تا به آخرين نوع بيمارىها رسيده است . وى مقالهى دوم را « في أسباب الأمراض » ناميده است و هدف او نيز با عنوان مقاله هماهنگى دارد ، بدين ترتيب كه در اين مقاله شرح مىدهد هر بيمارى چند علت مىتواند داشته باشد و چگونگى اين علتها را بيان مىكند . بالأخره مقالهى سوم را « في أصناف الأعراض » نام داد و طى آن ، اجناس و انواع نشانههاى بيمارىها و چگونگى آنها را بيان كرده است . عنوان بقيهى مقالات را « في أسباب الأعراض » نهاده و در آنها ، علل فاعلى هريك از عوارض و چگونگى آنها را وصف كرده است . سرجس اين كتاب را دو بار ترجمه كرد ، يك بار پيش از آنكه در مدرسهى اسكندريه كسب مهارت كند و يك بار پس از آن . سپس من در اواخر دوران جوانى آن را براى بختيشوع بن جبريل به سريانى درآوردم . حبيش نيز هر 6 مقاله را براى ابو الحسن على بن يحيى به عربى ترجمه كرد » ( ترجمههاى آثار جالينوس ، ش 14 ) .
يعقوبى اين عنوان كلى را نمىشناسد ، بلكه هريك از رسالات را جداگانه برمىشمارد : مقالة في تصنيف الأمراض ، مقالة في علل الأمراض ، مقالة في الأمراض ( از رسالهى چهارم اثرى نيست ) ، نك :
كلامروت ، در :
ZDMG
، 40 / 1886 م / 619 ) . همچنين از ضبط اسامى هريك از رسالهها به خوبى برمىآيد كه يعقوبى ترجمهاى ديگر ( يعنى قديمتر ) را در اختيار داشته است . دستنويسهايى كه براى ما به جا مانده از ترجمهى حنين است با عنوان كتاب في الأشياء الخارجة عن الطبيعة و يعرف بكتاب العلل و الأعراض .
نسخه : اياصوفيه 3591 ( گ 148 - 1 ، ق 7 ه ، نك : ريتر - والتسر ، ص 812 ) ؛ سراى ، احمد سوم ( 3 ) 2110 ( 114 گ ، ق 6 ه ، قس : فهرس المخطوطات ، 3 ( 2 ) / 129 ) ؛ اسكوريال 798 ( گ 59 ر - 1 ، ق 7 ه ) ، ( 1 ) 799 ( گ 81 - 1 ، 586 ه ) ، 800 ( 121 گ ، ق 7 ه ) ، ( 2 ) 818 ( گ 88 - 53 ، 637 ه ) ، 880 ( 141 گ ، 763 ه ) ؛ پاريس 2859 ( گ 86 - 12 ، اين دستنويس در 407 ه در تملك ابن سينا بوده است ) ؛ قاهره ، تيمور ، طب 85 ( با عنوان أسباب الأمراض ، نك : مجلة معهد المخطوطات العربية ، 5 / 287 ) ؛ فلورانس ، لورنتسيانا 235 ( ؟ ) ؛ تهران ، مجلس 3974 ( گ 16 - 1 ، ق 11 ه ) .