[ 195 ] 11 . كتاب في الاسطقسات على رأى بقراط [ 4983 ]
( ، نك : كوهن ، 1 / 508 - 413 ؛ ديلس ، 1 / 63 ؛ پوشمان / نويبورگر / پاگل ، 1 / 384 ، ش 49 ؛ اشتاين اشنايدر ، ش 6 ؛ شوبرينگ ، ص 36 ) ؛ دربارهى عناصر طبق نظر بقراط .
حنين پس از وصف كتاب دربارهى ترجمه چنين مىگويد : « 1 » « سرجس پيش از من اين كتاب را ترجمه كرده ، اما مطالب كتاب را درنيافته و آن را تباه ساخته است . بعدا من آن را با دقت و باريكبينى براى بختيشوع بن جبريل ترجمه كردم . ترجمهى اين كتاب و نيز همهى آنچه من براى اين مرد ترجمه كردهام ، در اوج جوانى من و به همان وصف بوده است . ديرتر آن را براى ابو الحسن على بن يحيى به عربى ترجمه كردم » ( ترجمههاى آثار جالينوس ، ش 11 ) .
يعقوبى اين كتاب را با عنوان كتاب العناصر مىشناخته است ( نك : كلامروت ، در :
ZDMG
، 40 / 1886 م / 617 ) ، درحالىكه ابن نديم و ابن ابى اصيبعه عنوانى را كه حنين به دست داده ذكر مىكنند .
دستنويسهاى موجود نيز همين عنوان را دارند . به احتمال بسيار يعقوبى از ترجمهاى قديمتر استفاده كرده است . براى تاريخ ترجمه به عربى و همچنين مسألهى اصالت مجموعه آثار جابر اين بسيار جالب توجه است كه وى در كتاب السبعين از اين اثر جالينوس ، با همان عنوانى كه يعقوبى ذكر كرده است ، يعنى كتاب العناصر ، نام مىبرد ( نك : كراوس ، 2 / 327 - 326 ) .
رازى ( الحاوى ، 6 / 45 ) آن را با عنوان الاسطقسات مىآورد .
نسخه : اياصوفيه 3593 ( گ 17 ر - 1 ، ق 6 ه ، نك : ريتر - والتسر ، ص 809 ) ، 3701 ( گ 180 ر - 222 پ ، ق 6 ه ، نك : همان ، ص 809 ) ؛ پاريس 2847 ( گ 33 - 1 ، 614 ه ، نك : واژدا ، 716 ، اين دستنويس حاوى شرحهايى است از احمد بن محمّد بن ابى اشعث ( د : 366 ه / 977 م ، نك : پس از اين ، ص 421 ) ؛ اسكوريال ( 3 ) 874 ( گ 82 - 57 ، ربع اوّل آن افتاده است ) ؛ مادريد ، كتابخانهى ملى
130 Gg 152 ( 1 ) )
، نك : درنبورگ ، ص 21 - 20 ) ؛ گارت ( 9 ) 1075 ( 34 گ ، 572 ه ) ؛ تهران ، مجلس ( 6 ) 521 ( 692 ه ، گ 214 ر - 174 ر ، نك : فهرست ، 2 / 306 ) ؛ تهران ، دانشكدهى پزشكى ( 1 ) 291 ( نك : نشريه ، 3 / 291 ) ؛ فلورانس ، لورنتسيانا 235 ( ؟ ) .
اين ترجمهى عربى به احتمال زياد به زبان لاتينى ترجمه نشده است . كتاب مشهور
Liber de elementis Galieni
به غلط به قسطنطين افريقايى نسبت داده مىشود ، هرچند در دستنويسهاى
هامش
( 1 ) . « اين كتاب نيز از يك مقاله تشكيل مىشود . هدف وى در اين مقاله آن است كه روشن سازد تركيب همهى پيكرهايى كه پذيراى كون و فسادند ، يعنى پيكرهاى جانوران ، گياهان و نيز پيكرهايى كه در درون زمين به وجود مىآيند ، از 4 عنصر ، يعنى خاك و آب و هوا و آتش است و اينكه اينها عناصر اوليهى بعيد بدن انسان را تشكيل مىدهند ، اما عناصر ثانوى قريب ، كه بدن انسان و ديگر جانوران خوندار از آنها تشكيل مىشود ، اخلاط چهارگانه ، يعنى خون و بلغم و صفرا و سودا هستند . اين كتاب از كتابهايى است كه لزوما بايد پيش از كتاب حيلة البرء خوانده شوند » ( ترجمههاى آثار جالينوس ، ش 11 ) .