اين قرن نظريهى اين گروه اخير را پزشكان و نورشناسان مردود شناختند « 1 » .
قديمترين انتقاد به جالينوس در مسائل پزشكى و فلسفى از طرف دانشمندان عرب به ق 2 ه / 8 م باز مىگردد . شايان توجه است كه دليرانهترين و شديدترين انتقادها به جالينوس در اوايل دوران علوم عربى ، در آثار جابر بن حيان ديده مىشود . اشارات و ارجاعات پاول كراوس به چنين مواضع جالب توجهى در مجموعهى آثار جابر « 2 » متأسفانه در تحقيقات بعدى مورد توجه قرار نگرفت « 3 » . در اينجا مىخواهم به ارجاع به مطالبى كه كراوس مطرح كرده است اكتفا كنم ؛ با در نظر گرفتن اين مواضع در متن ، ديگر رازى را نبايد نخستين كسى شمرد « 4 » كه از جالينوس انتقاد كرده است ، و بالاتر از آن ، اينكه ما دليل معقولى براى پذيرفتن اين نظر داريم كه در اين مورد - همانطور كه در ساير موارد هم اثبات شدنى است - رازى به جابر وابسته بوده است .
شرح پيشرفتهايى كه فراتر از جالينوس كردهاند ، انتقادهاى علنى و اصلاحات انجامشده بدون سروصدا در آثار او را بايد به تحقيقات بيشتر در پزشكى عربى موكول كرد . در پايان بايد داورى على بن عباس مجوسى پزشك ( ق 4 ه / 10 م ) را دربارهى جالينوس در اينجا تكرار كنيم :
« اما جالينوس پيشرو و بلندمرتبه كتابهاى بسيار نوشت كه هريك از آنها در رشتهاى از اين دانش يگانه است و در هريك از آنها درازگويى و تكرار بسيار كرده است ، زيرا شرح گسترده و اقامهى برهان و پاسخگويى به آنان كه با حقيقت عناد مىكرده و مغالطه مىورزيدهاند ، اطناب را لازم مىساخته است . به همين سبب است كه من هيچ كتابى از او نيافتم كه در آن ، همهى آنچه را كه براى درك اين فن و رسيدن به مقصود مورد نياز است ، وصف كرده باشد » « 5 » .
كتابشناسى :
حنين بن اسحاق ، رسالة إلى على بن يحيى في ذكر ما ترجم من كتب جالينوس بعلمه و بعض ما لم يترجم ، اياصوفيه 3590 ( گ 34 ر - 1 ر ، ق 6 ه ، نك : ريتر - والتسر ، ص 838 ) ، 3631 ( گ 28 - 1 ، ق 6 ه ) ؛ حنين بن اسحاق ، دربارهى ترجمههاى سريانى و عربى آثار جالينوس ، كه نخستين بار برگشترسر آنها را ترجمه و چاپ كرده است « 6 » ، لايپزيگ ، 1925 م . دستنويس نخستين ، تحرير قديمتر ديگرى است از دستنويس دوم . دستنويس دوم شامل مطالبى است كه در دستنويس نخستين وجود ندارد .
برگشترسر دستنويس قديمتر را كه ديرتر كشف شد با دستنويس دوم مطابقه كرد و مورد استفاده قرار داد ، در : موادى تازه دربارهى كتابشناسى جالينوس تأليف حنين بن اسحاق « 7 » ، لايپزيگ ، 1932 م .
هامش
( 1 ) . قس : مايرهوف ، همان ، ص 23 - 21 .
( 2 ) . نك : كراوس ، 2 / 190 ، 330 - 326 .
( 3 ) . مثلا در اين اثر از بورگل :Averroes , , contra Galenum ' '، گوتينگن ، 1967 م .
( 4 ) . قس ، مثلا همو ، همان ، ص 284 .
( 5 ) . كامل الصناعة ، به نقل از لكلر ، 1 / 385 ، [ ترجمهى مستقيم از اصل عربى مأخذ ] .
( 6 ) .unain b . Is q , ber die syrischen und arabischen Galen - bersetzungen , zum ersten Mal herausgegeben und bersetzt von G . Bergstr sser .( 7 ) .Neue Materialien zu unain b . Is q's Galen - Biblographie ..