4 . كتاب القوى الطبيعية را كه جابر ذكر كرده ( نك : كراوس ، 2 / 327 ) يعقوبى نيز مىشناخته ( نك :
همان ، ص 617 ) ، با اين عنوان : كتاب القوى الطبيعية في الافعال النفسانية . اين عنوان مفصلتر كه نه در ترجمهى حنين و نه نزد تذكرهنويسان عرب به آن برمىخوريم ، قاعدتا بايد به يك ترجمهى قديمتر مربوط باشد كه به احتمال زياد همان الگوى كار جابر بوده است .
5 . كتاب المحرك الاول « 1 » ، كه جابر ذكر كرده بهطور كامل با ترجمهى حنين : في أن المحرك الاول لا يتحرك يكسان نيست .
6 . جابر از كتاب البرهان جالينوس موضعى را نقل مىكند كه ضمن آن از وى خرده مىگيرد ؛ اين قسمت در رديهى رازى بر جالينوس هم ديده مىشود . اين دو نقل قول با يكديگر تفاوت دارند . از آنجا كه هر دو منبع خود را به صراحت ذكر مىكنند و عادت آنها به اينكه نقلقولها را كلمه به كلمه بياورند در موارد ديگر هم اثبات شده ، بايد اين تفاوتها را مربوط به ترجمههاى متفاوت بدانيم .
پس ، در نتيجه ، جابر لابد قبلا ترجمهاى از در اختيار داشته كه با ترجمهى حنين ، كه از ترجمهى قديمتر ظاهرا خبر نداشته و از مشكلات كار الگوى خود شكايت دارد ، متفاوت بوده است ( نك : ج 5 ) .
7 . كتاب ما اعتقده رأيا ، كه جابر ذكر مىكند در برابر اثر جالينوس با عنوانى كه حنين به دست داده ، يعنى فيما يعتقده رأيا تفاوت دارد ( نك : ج 5 ) . صيغهى ماضى كه در عنوان متأخر به كار رفته به نظر من معناى « آراء خاص » را كه در متن اصلى در نظر بوده است بهتر بازگو مىكند .
8 . در كتاب الطبيعة الخامسة و كتاب البحث جابر خود را ناگزير مىبيند كه نظريهى فرضى جالينوس را مبنى بر اينكه روح از مزاج جسم تبعيت مىكند رد كند ، هرگاه كسى نقلقولهاى جابر و كتابى را كه با عنوان في أن النفس تابعة لمزاج البدن از آن ياد مىكند بخواند ، به وضوح مىبيند كه انتقاد شديد وى ناشى از ترجمهى غلط بوده است . عنوان تصحيح شده ( و همچنين محتواى تصحيح شدهى آن ) توسط حبيش - هرگاه اين ترجمه در اختيار او قرار مىگرفت - خردهگيرىهاى جابر را زايد مىساخت ( نك : ج 5 ) . كراوس ( 2 / 330 ) اين تفاوت اساسى را ناديده مىانگارد و فقط چنين مىگويد كه عنوان به دست داده شده از جانب جابر آدمى را به ياد عنوانى كه حبيش اختيار كرده مىاندازد « 2 » .
هامش
( 1 ) . جابر در : متون( Textes )، ص 518 ( به تصحيح كراوس ) . با توجه به بيان روشن جابر مبنى بر اينكه وى كتاب جالينوس را پيش رو دارد ، من ديگر حدس كراوس ( 2 / 328 ) را نادرست مىدانم : « از سوى ديگر احتمال نمىرود كه مؤلف كتاب البحث به ترجمهى اين اثر نيز مراجعه كرده باشد . در روايات عربى رسالهاى به اسكندر افروديسى نسبت داده شده با عنوان " ردّ بر جالينوس در خصوص حملات او به اين عقيدهى ارسطو كه حركت هر متحركى معلول يك محرك است " و همين ردّيه است كه در عبارت ديگرى از كتاب البحث به آن ارجاع داده شده است » ( كراوس ، 2 / 328 ) .
( 2 ) . سزگين از عنوانى كه حبيش اختيار كرده است ياد نمىكند ، درحالىكه كراوس از آن نام -