، كتاب المحرك الاوّل ، ما اعتقده رأيا و في أن ( قوى ) النفس تابعة لمزاج البدن .
در اين مقام جاى آن نيست كه بر مبناى نقلقولهايى كه از مجموعهى جالينوس صورت گرفته و يا ارجاعاتى كه به آن شده است به موضوع سن جابر بپردازيم ( نك : سزگين ، ج 4 / مدخل جابر ) . ولى ، بههرحال در اينجا ناگزيريم چند نكتهاى براى اثبات آشنايى زودهنگام دانشمندان عرب با آثار جالينوس بياوريم . از روى نقلقولها و ارجاعاتى كه كراوس آورده نمىتوان به تصورى دقيقتر از الگوى كار جابر بر مبناى سنجشهاى رضايتبخش با نوشتههاى مربوطهى جالينوس كه به دست ما رسيده است دست يافت . موضوع عمدتا مربوط است به ارجاعات و نقلقولهايى از ترجمههايى كه مفقود شدهاند . امكان سنجش و قياس تا اندازهاى بين كتاب منافع الاعضاء و نقلقولهاى موجود در كتاب الحاصل جابر وجود دارد . چنين مقايسهاى بر مبناى دستنويس موجود در كتابخانهى ملى پاريس به وضوح نشان داده است « 1 » كه نقلقولهاى جابر كاملا مستقل از ترجمهى حبيش است و آنها - در قياس با آن - از ترجمهاى نسبتا ابتدايىتر بايد باشند . ادعاى كراوس ( 2 / 327 ) ، مبنى بر اينكه پيش از حبيش ( يعنى از ميانهى ق 3 ه / 9 م ) هيچكس اين كتاب را به عربى ترجمه نكرده است ، بدين ترتيب از هر مبنايى عارى مىشود . در اين مقام بايد توجه را به اين نكته جلب كرد كه يعقوبى در فهرستى كه حد اكثر در 259 ه / 872 م تهيه كرده ، ترجمهاى را با عنوان كتاب منافع الاعضاء مىشناسد ( قس : كلامروت ، در :
ZDMG
، 40 / 1886 م / 623 ) . به روشنى مىتوان ثابت كرد ( نك : پيش از اين ، ص 50 ) كه يعقوبى ترجمههايى كهنتر از ترجمههاى حنين و معاصران و اخلاف وى را مىشناخته است .
در موضوع مورد بحث ما نكات زير هم مىتواند حايز اهميت باشد :
1 . كتاب [ النبض ] الصغير را كه جابر از آن نام برده است ، يعقوبى هم با عنوان ديگرى سواى عنوان ترجمهى حنين ( نك : پس از اين ، ص 122 ) ذكر مىكند .
2 . كتاب الميامر ، كه جابر از آن نام برده ، مربوط است به نيمهى اول از . از كتاب قوى الأدوية المركبة ، كه يعقوبى ذكر كرده ( همان ، 631 - 630 ) با عنوانى كه حنين اختيار كرده يعنى كتاب في تركيب الأدوية بحسب المواضع الآلمة ( نك :
پس از اين ، ص 172 ) تفاوت دارد .
3 . عنوانى كه جابر به كار برده ، كتاب العناصر ، همان است كه يعقوبى ذكر كرده ( قس : كلامروت ، همان ، ص 617 ) ، ولى با عنوان اختيار شده از جانب حنين في الاسطقسات على رأى بقراط ، يعنى همان كتاب كه تذكرهنويسان عرب مىشناسند و نسخههاى موجود بدان ناميده مىشوند ، فرق دارد .
هامش
( 1 ) . اين مقايسه را من مديون پروفسور دكتر ابو ريده ( قاهره ) هستم ، كه آن را از راه لطف به هنگام توقف در پاريس در 1968 م به تقاضاى من انجام داد .