كليهى اخبار اصيل و غير اصيل دربارهى زندگى و آثار جالينوس به دست آنها رسيده است - اخبارى كه تا كمى پس از مرگ وى هنوز معروف بود - ناشناس مانده است . دانشمندان عرب از ميان اطلاعات كاملا متفاوتى كه دربارهى دورهى زندگى او در اختيار داشتهاند ، اين نكتهى اصلى دربارهى تاريخ و رقم درست را پذيرفتهاند و آن نكته اين است كه وى 70 سال زيسته و در حدود 200 م درگذشته است . از اين روايت هم كه جالينوس از همعصران حضرت مسيح ( ع ) بوده و با وى مكاتبه داشته ، در نوشتههاى عربى آثارى بهجا مانده است « 1 » . ( نك : ابو الحسن بيهقى ، د : 565 ه / 1169 م ، در ابن ابى اصيبعه ، 1 / 72 ) . ادبيات عرب حتى ترجمهى مكاتبات مجعول بين اين دو را براى ما حفظ كرده است ( نك : ج 5 ) . اين روايت هم كه جالينوس را با اسكندر افروديسى در ارتباط شخصى قرار مىدهد و طى آن جالينوس وى را « كلّهى قاطر » ناميده به دست تذكرهنويسان عرب رسيده است « 2 » .
ابن ابى اصيبعه ( 1 / 103 - 71 ) كليهى اخبار مربوط به جالينوس را گرد آورده است كه ضمن آن در برخى موارد از منابع پزشكى از دست رفته ، بهره مىگيرد و اطلاعاتى مربوط به زندگى او از نوشتههاى پزشكى استخراج مىكند . مثلا وى از اين آثار بهره برده است : تفسير مجعول جالينوس بر سوگند بقراط و همچنين و ، همچنين كتابى كه فقط در زبان عربى دربارهى آزمايش شايستهترين اطبا به جاى مانده ، و اثرى كه هم اصل و هم ترجمههاى آن از بين رفته يعنى « دربارهى بيمارىهاى صعب العلاج » ، نوشتهى ديگرى كه آن هم از دست رفته دربارهى اينكه « بهترين مردمان از دشمنان خود استفاده مىكنند » و سرانجام نوشتهى مفقود ( كتاب في نفى الغم يا في صرف الاغتمام ) . اخبارى كه از طرف ابن ابى اصيبعه گرد آمده داراى مطلب مهم تازهاى دربارهى شرح حال جالينوس نيستند . ولى آنچه ادبيات عرب از فعاليتهاى علمى جالينوس حفظ كرده است ، اهميت دارد . مايرهوف ، محقق برجستهى آثار جالينوس در زبان عربى قطعاتى را كه جنبهى شرح حال شخصى جالينوس را دارد از ميان اثر ابن ابى اصيبعه گردآورى و تدوين كرده است « 3 » . وى متأسفانه بعضى از آثار موجود - مثلا اثرى دربارهى آزمايش شايستهترين اطبا - را نمىشناخته است .
هامش
( 1 ) . قس : والتسر ، جالينوس دربارهى يهوديان و مسيحيان( Galen on Jews and Christians )، آكسفورد ، 1949 م ؛ كوبرت ، « داورى جالينوس دربارهى مسيحيان كه فقط در روايات عربى به دست ما رسيده است »" Das nur in arabischer berlieferung erhaltene Urteil Galens ber die ) ( Christen "، در :RSO، 25 / 1956 م / 409 - 404 .
مكاتبهى فرضى جالينوس و فلوطين با عيسى ( ع ) در تاشكند 9770 ( گ 212 پ ) موجود است [ از افزودههاى مندرج در انتهاى ج 7 ] .
( 2 ) . ابن ابى اصيبعه در اينجا هم به نوشتهى مفقود بيهقى با عنوان كتاب مسارب التجارب و غوارب الغرائب ارجاع مىدهد . همين خبر در تتمة صوان الحكمة اثر بيهقى ( ص 30 ) وجود دارد .
( 3 ) ." Autobiographisch e Bruchstcke Galens aus arabischen Quellen "، در :Archiv f . Gesch . d . Med .، 22 / 1929 م / 86 - 72 .